Әлки районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Әлки районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Әлки районы
Байрак
Flag of Alkeevsky rayon (Tatarstan).pngCoat of Arms of Alkeevsky rayon (Tatarstan).gif
Сурәт
Нигезләнү датасы 10 август 1930
Дәүләт Flag of Russia.svg Россия
Flag of the Soviet Union.svg СССР
Башкала Базарлы Матак
Административ-территориаль берәмлек Татарстан һәм Татарстан АССР
Халык саны 19 068 (1 гыйнвар 2018)[1]
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 135 метр
Сәгать поясы UTC+03:00
Мәйдан 1726,8 км²
Рәсми веб-сайт alkeevskiy.tatarstan.ru
Харита сурәте
Commons-logo.svg Әлки районы Викиҗыентыкта

Əлки муниципаль районы (Әлки районы, рус. Алькеевсᴋий район) — Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район). Район территориясе 21 авыл җирлегенә бүленгән 70 торак пунктны үз эченә ала. Административ үзәге - Базарлы Матак авылы.[2] 2020 ел башына халык саны 18 675 кеше тәшкил итә.[3]

Географиясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район рельефы

Район республиканың көньягында урнашкан. Самар һәм Сембер өлкәләре, шулай ук Татарстан Республикасының Спас, Алексеевск һәм Нурлат районнары белән чиктәш.[4]

Урман массивлары территориянең төньяк, төньяк-көнбатыш өлешләрендә сакланган. Төп елгалары: Кече Чирмешән (кушылдыклары Ата, Шия, Юхмачы), Актай һәм Бизнә.[5]

Уртача еллык температура +2,8°С, гыйнварның уртача температурасы -13-14°С, июль +18-20°С тәшкил итә. Уртача еллык явым-төшем 430-500 мм тәшкил итә, парга әйләнү — 550-570 мм.

Герб һәм флаг[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район гербы һәм флагы 2006 елның 1 июнендә республиканың Әлки муниципаль районы Советы карары белән расланган. Ясау белән Татарстан Президенты каршындагы Геральдик совет, Россия геральдистлар берлеге белән берлектә шөгыльләнгән.[6] Болгар дәүләтенә тарихи караш җайдак рәсеме белән ассызыкланган. Авыл хуҗалыгын, төбәк икътисады нигезе буларак, ел фасыллары алмашын символлаштыра торган дүрт төсле кыр тапшыра. Алтын төс уңышлылык, муллык, тотрыклылык, хөрмәт һәм интеллектны күрсәтә. Көмеш төс чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы булып тора; кызыл төсхезмәт, көч, батырлык, матурлык билгесе, зәңгәр төс намус, намус, рухият, яшел төс табигать, сәламәтлек һәм тормыш үсеше, дан, хөрмәт һәм бөеклек, кара — акыллылык, тыйнаклык, яшәешнең мәңгелеге символы.[7][8]

Флаг герб нигезендә эшләнгән һәм горизонталь буйлап сары һәм яшел буйларга бүленгән турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт. Үзәгендә җайдак сурәтләнгән зәңгәр ромб тукыманың өске һәм түбән кырыйларына кадәр җитә.[9]

Тарихы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Билгеле булганча, район территориясе таш гасыр чорында Урта Идел буенда кешеләр урнашу үзәкләренең берсе булып тора. Шулай итеп, ул чордагы археологик һәйкәлләр арасында бигрәк тә Иске Нократ, Иске Матак, Төгәлбай һәм башка шәһәрләр, 126 курган һәм 130 торак урыны аерым тарихи кыйммәткә ия.[5] Соңрак хәзерге район территориясе Идел буе Болгар дәүләтенә керә. Аның нигезендә төбәгнең исеме Болгар Алып батырыннан барлыкка килә.[6]

1920 елга кадәр территория Казан губернасының Спас өязе составына керә, киләсе унъеллыкта ТАССР Спас кантонында була. Әлки районы 1930 елның 10 августында оеша. 1935 елның февралендә районның көньяк һәм көнбатыш өлешләреннән Кузнечиха районы бүленеп чыга.[10]

Башта административ үзәк Әлки авылы (хәзер — Түбән Әлки) булган, аннан районның заманча топонимы килеп чыккан. 1937 елда (башка мәгълүматлар буенча — 1932 елда)[11] район үзәге Базарлы Матакка күчерелә. 1944 елның февралендә Әлки һәм Кузнечиха районнарының көньяк өлешендә Юхмачы районы оештырыла (1956 елда бетерелә). 1960 елның октябрендә Әлки составына бетерелгән Кузнечиха районы территориясенең зур өлешен бирәләр. 1963 елның 1 февралендә Татарстанның административ-территориаль корылышын үзгәртеп кору кысаларында Әлки районы бетерелә, территорияне Куйбышев районы составына күчерәләр, ләкин ике елдан соң — 1965 елның 12 гыйнварында районны бүгенге чикләрендә торгызалар.[12]

1999 елда район башлыгы итеп Дәүләтшин Фердинат Мидхәт улы билгеләнә.[13] 2015 елның сентябрендә бу постны Никошин Александр Федорович алда, районы ул әлегә кадәр җитәкли.[14][15]

Халкы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1959[16] 1970[17] 1979[18] 1989[19] 2002[20] 2010[21]
24 442 39 998 31 541 23 031 22 059 19 991

Милли составы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Милләт 1970[22] 1979[22] 1989[22] 2002[23] 2010[24]
татарлар 59,0% 61,0% 61,7% 64,2% 64,2%
чуашлар 21,3% 19,7% 19,2%
руслар 18,8% 18,8% 16,5% 15,4% 15,7%

Районда туган танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Идарә-җир төзелеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әлки районында 21 авыл җирлеге составындагы 70 торак пункт бар.

Авыл ьирлеклщреАдмин.
үзәк
Торак
пунктлар
саны
Халык саныМәйданы,
км²
Халык
тыгызлыгы,
кеше/км²
Милли составы (2010)
1Аппак авыл җирлеге Аппак 3 625[25] 59,049 10.6татарлар-51%, чуашлар-41%
2Базарлы Матак авыл җирлеге Базарлы Матак 2 6248[25] 56,210 111.2 татарлар-71%, руслар-20%
3Борискино авыл җирлеге Борискино 4 765[25] 49,143 15.6 чуашлар-51%, татарлар-34%
4Югары Колчура авыл җирлеге Югары Колчура 4 546[25] 56,420 9.7 чуашлар-77%, руслар-20%
5Каргалы авыл җирлеге Каргалы 1 442[25] 51,570 8.6 татарлар-98%
6Кошки авыл җирлеге Кошки 3 273[25] 77,634 3.5 татарлар-52%, руслар-42%
7Түбән Әлки авыл җирлеге Түбән Әлки 4 1236[25] 69,060 17.9 татарлар-98%
8Түбән Кәчи авыл җирлеге Түбән Кәчи 2 508[25] 31,695 16 чуашлар-67%, руслар-31%
9Яңа Үргәагар авыл җирлеге Яңа Үргәагар 2 325[25] 38,203 8.5 татарлар-98%
10Салман авыл җирлеге Салман 7 828[25] 90,472 9.2 татарлар-54%, руслар-40%
11Иске Алпар авыл җирлеге Иске Алпар 3 588[25] 62,975 9.3 татарлар-99%
12Иске Камка авыл җирлеге Иске Камка 4 400[25] 63,049 6.3 татарлар-99%
13Иске Матак авыл җирлеге Иске Матак 6 926[25] 95,900 9.7 чуашлар-78%, руслар-13%
14Иске Салман авыл җирлеге Иске Салман 5 771[25] 101,352 7.6 татарлар-61%, чуашлар-30%
15Иске Карата авыл җирлеге Иске Карата 2 511[25] 43,289 11.8 чуашлар-86%, руслар-12%
16Иске Чаллы авыл җирлеге Иске Чаллы 3 533[25] 88,151 6 татарлар-100%
17Ташбилге авыл җирлеге Ташбилге 2 455[25] 41,164 11.1 татарлар-87%, руслар-11%
18Чуаш Кичүе авыл җирлеге Чуаш Кичүе 4 1179[25] 107,005 11 татарлар-83%, руслар-14%
19Чуаш Борнае авыл җирлеге Чуаш Борнае 2 796[25] 74,647 10.7 татарлар-50%, чуашлар-48%
20Чиябаш авыл җирлеге Рус Чиябашы 4 367[25] 51,592 7.1 татарлар-92%
21Юхмачы авыл җирлеге Юхмачы 3 1401[25] 53,481 26.2 татарлар-60%, руслар-31%
22Дәүләт урман фонды җирләре (җирлек ара территория) 0 364,700 0
23Әлки районы 70 19 723[25] 1 726,761 11.4 татарлар-64,2%, чуашлар-19,2%

Икътисады[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2019 елга булган мәгълүматларга караганда, оешма хезмәткәрләренең уртача айлык хезмәт хакы — 25 620 мең сум, муниципаль мәдәният һәм сәнгать учреждениеләре хезмәткәрләренең — 25 617 сум, мәктәпкәчә белем бирү оешмаларының 17 727 сум тәшкил иткән.[26] 2010 елдан 2020 елга кадәр минималь куллану бюджетына хезмәт хакы чагыштырмасы 1,88 дән 2,3 тапкыр арткан,[27] ә 2013 елдан 2020 елга кадәр эшсезлек дәрәҗәсе 1,58% тан 1,11 % ка кадәр кимегән.[27]

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Базарлы Матакта агросәнәгать комплексы
Базарлы Матакта янгын бүлеге

Икътисадның төп юнәлеше - авыл хуҗалыгы, ит-сөт терлекчелеге һәм дуңгызчылык алга киткән. Агросәнәгать комплексы районның тулаем продуктының 80% ын җитештерә. Авыл хуҗалыгы ихтыяҗлары өчен 125,2 мең га җир бүлеп бирелгән, шуның 114,8 мең гектарын сөрүлек алып тора, анда язгы һәм көзге бодай, көзге арыш, солы, арпа, тары, борчак, көнбагыш, кукуруз һәм башка культуралар үстерелә. Районда икмәк, икмәк-булка, макарон-ярма эшләнмәләре, он, үсемлек майлары, иттән ярымфабрикатлар, сөт продукциясе җитештерү буенча азык-төлек предприятиеләре эшли. Районның төп предприятиеләре: «Кызыл Шәрыкъ Агро», «Салман», «Хузангай», «Яшь Көч» һәм 43 крестьян-фермер хуҗалыгы.[28][29]

2020 елның гыйнвар-сентябрь айларында район компанияләре 391 млн сумлык товарны читкә озаткан. Чагыштыру өчен, 2013 ел дәвамында бу күрсәткеч өч тапкыр кимрәк булган — 104 млн.[27] 2020 елның беренче яртыеллыгында авыл хуҗалыгының тулаем продукциясе 1,15 млрд. сум тәшкил иткән (2013 елда исә бу күрсәткеч 1,8 млрд.сум тәшкил иткән).[27]

Инвестицион потенциал[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Республиканың социаль-икътисади мониторинг комитеты бәяләве буенча, 2020 елның беренче яртыеллыгында Әлки районында пөп капиталга инвестицияләр 592 мең сум тәшкил иткән, ягъни Татарстанда инвестицияләрнең гомуми күләменнән 0,3%.[30] Инвестицияләр юнәлеше буенча 2020 елда авыл хуҗалыгы, ау һәм балык тоту (барлыгы 118 млн. сум) һәм электр энергиясе (26 млн. га якын) алда бара. Ә федераль дәүләт статистика хезмәте хисапы буенча, 2019 елда район 1,3 млрд. сум инвестиция җәлеп иткән (бюджет акчаларыннан һәм кече эшмәкәрлек субъектларыннан керемнәрдән тыш), 2018 елда - 1,1 млрд.[30][31]

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Административ үзәге Базарлы Матак авылы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 152 км һәм якындагы Бряндино тимер юл станциясеннән 72 км төньяк-көнчыгышка таба урнашкан. Район үзәгендә җирле һава линияләренең гамәлдәге аэропорты бар. Төп автоюллар: 16К-0191 «Алексеевск — Базарлы Матак — Югары Колок» («Казан — Самар» маршрутының бер өлеше), 16К-0248 «Базарлы Матак — Мамык » (Нурлатка), 16К-0264 «Базарлы Матак — Болгар», «Базарлы Матак — Иж-Борискино», «Түбән ӘлкиКузнечиха», «БиләрЧуаш Кичүе».[28]

Экология[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Территориядә региональ әһәмияттәге табигать һәйкәлләре булып Кече Чирмешән елгасы һәм Татар Әхмәте торф сазлыгы тора. Монда Татарстанның Кызыл китабына кертелгән үсемлекләр очрый: иенке каен, розмарин яфраклы тал, киң яфраклы мамыкбаш, яшел чәчәкле каешъяфрак, саз шөпшә күкеяше, сазлы билчәне һәм башкалар.[32][5]

Социаль өлкә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Апак авылында уку бинасы

Районда 33 гомуми белем бирү учреждениесе, 40 балалар бакчасы һәм өч өстәмә белем бирү учреждениесе — балалар иҗат йорты, балалар музыка мәктәбе, балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли. 130дан артык спорт корылмасы бар.[26] Мәдәният өлкәсендә 48 учреждение, шул исәптән 36 китапханә һәм ике музей — Базарлы Матак авылында «Сергей Михайлович Лисенков исемендәге тарихи-туган якны өйрәнү музее» һәм Сиктермә-Хузангай авылында Чуашстанның халык шагыйре Петр Петрович Хузангай музее. Дини инфраструктура 30 мөселман һәм 5 православие мәхәлләсе тарафыннан тәкъдим ителгән. 1932 елдан «Әлки хәбәрләре» («Алькеевские вести») җирле газетасы татар һәм рус телләрендә чыга.[6][28]

Район мәдәният әсәрләрендә: 1996 елда И. Газизнең Казанда нәшер ителгән «Әлкием, бәлем...» китабында, Габделҗаббар Кандалый поэмаларында, Нәби Дәүли һәм З. Гыйбадуллин җырларында сурәтләнгән.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
  2. Базарные Матаки. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ (2020). 2020-11-22 тикшерелде.
  3. Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2020 года. Статистический бюллетень (PDF). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан (2020). 2020-11-07 тикшерелде.
  4. Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования "Алькеевский муниципальный район" и муниципальных образований в его составе. АО «Кодекс» (2014-10-30). 2020-11-22 тикшерелде.
  5. 5,0 5,1 5,2 Зиганшин, 2015
  6. 6,0 6,1 6,2 Алькеевский район. TatCenter.ru (2020). 2020-11-22 тикшерелде.
  7. Герб Алькеевского района. Геральдика.ру (2006-09-27). 2020-11-22 тикшерелде.
  8. Алькеевский муниципальный район. Официальный Татарстан (2020). 2020-11-20 тикшерелде.
  9. Флаг Алькеевского района. Геральдика.ру (2006-09-27). 2020-11-22 тикшерелде.
  10. Лев Жаржевский (2017-03-17). Образование ТАССР: от Татаро-Башкирской республики и штата Идель-Урал к 10 кантонам и 70 районам. Интернет-газета «Реальное время». 2020-11-22 тикшерелде.
  11. Карта Татарской АССР (админ. границы на 01.01.1933 г.)
  12. Национальный архив Республики Татарстан: Путеводитель, 1999
  13. Давлетшин Фердинат Мидхатович. Реальное время (2020). 2020-11-22 тикшерелде.
  14. Никошин Александр Федорович. TatCenter.ru (2020). 2020-11-22 тикшерелде.
  15. Избран глава Алькеевского района. ТАТМЕДИА (2020-09-25). 2020-11-22 тикшерелде.
  16. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg1.php
  17. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg1.php
  18. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg1.php
  19. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php
  20. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg1.php
  21. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus10_reg1.php
  22. 22,0 22,1 22,2 Мустафин М.Р, Хузеев Р.Г. Всё о Татарстане (Экономико-географический справочник). — Казань, 1994
  23. 2002 ел сан алу базасы
  24. http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf
  25. 25,00 25,01 25,02 25,03 25,04 25,05 25,06 25,07 25,08 25,09 25,10 25,11 25,12 25,13 25,14 25,15 25,16 25,17 25,18 25,19 25,20 25,21 Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2015 года. әлеге чыганактан 2015-04-17 архивланды. 2015-04-17 тикшерелде.
  26. 26,0 26,1 Где в татарстане жить хорошо: рейтинг районов республики по качеству жизни. Inkazan (2020-03-16). 2020-11-22 тикшерелде.
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Рейтинг муниципальных образований. Министерство экономики Республики Татарстан (2020). 2020-11-15 тикшерелде.
  28. 28,0 28,1 28,2 Алькеевский район. Tatarica. Татарская энциклопедия (2020). 2020-11-22 тикшерелде.
  29. Алькеевский район. Инвестиционный портал РТ (2019-06-18). 2020-11-22 тикшерелде.
  30. 30,0 30,1 Основные показатели инвестиционной и строительной деятельности в Республике Татарстан. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан (2020). 2020-11-07 тикшерелде.
  31. Основные показатели инвестиционной и строительной деятельности в Республике Татарстан. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан (2020). 2020-11-07 тикшерелде.
  32. Алькеевский район: родина первого татарского фотографа и мамы Рудольфа Нуриева. Реальное Время (2017-11-12). 2020-11-22 тикшерелде.

Әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Зиганшин И. И., Иванов Д. В., Томаева И. Ф. Экологический гид по зелёным уголкам Республики Татарстан. — Казань: Фолиант, 2015.
  • Национальный архив Республики Татарстан: Путеводитель. 2 издание. — Казань: Гасыр, 1999. — 615 с. — ISBN 5-93001-003-1.
  • Алькеевский район // Татарская энциклопедия / Гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань : Институт Татарской Энциклопедии, 2002. — Т. 1. — С. 122—123. — 672 с.