Барда районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Барда районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Барда районы
Герб
Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG
Байрак
Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png
ТөбәкБарда авылы

Пирем крае

Административ үзәк

Барда авылы

Нигезләү датасы

ел

Муниципаль район башлыгы

Ибраев Сергей Миннихан улы[1]

Рәсми телләр

татар, рус

Халык саны (2010)

27 794[2] кеше

Мәйдан

2382 км²

Барда районы харитада

Сәгать поясы

MSK+2

http://barda-perm.narod.ru

Барда муниципаль районы (рус. Бардымский район) – Пирем краеның көньягында урнашкан муниципаль район. Мәйданы – 2382 км². Район үзәге – Барда авылы.

Халык саны: 27,8 мең кеше. Халыкның 97 % – татарлар-башкортлар (2002 ел халык санын алу[2]) тәшкил итә.

Район җире Тол елгасы һәм аның кушылдыгы Барда елгасы бассейнында урнашкан.

Урман, болын[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район территориясендә 8 ботаник табигать истәлеге һәм Тол заказнигы бар. Ботаник табигать истәлекләре арасында: Чаганлы тау – биредә иң төнъяк чаган урманы урнашкан, Имәнлек (Сараш имәнлеге) – төнъякта урнашкан имәнлек вәкиле, Сараш нарат-имән урманы – Пирем өлкәсендәге котыпка иң якын имән урманы, Барданың чияле тавы, Кызыл Яр тавы – урман-дала реликт (борынгы) комплекс. Район 1926 елның 4 ноябрендә оештырылган. 1962 елның февралендә бетерелгән, 1965 елның 12 гыйнварендә кабат торгызылган. Уса өязе Пирем губернасының Барда, Сараш, Елпачиха, Шермеит, Печмән, Крыловка (өлешчә), Покров-Ясыль (өлешчә) волостьлары нигезендә оештырыла. 1926 елда район 23 авыл советына, карый торган 132 торак ноктасыннан, 9749 хуҗалыктан һәм 43804 кешедән торган. 1938 елның октябрендә район Пирем өлкәсе составына кергән.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Районга 12 авыл җирлегенә буйсынган 63 торак ноктасы керә:

Демография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Барда районының иң зур торак урыны – Барда авылы. Барда авылында район халкының өчтән бер өлеше яши (10 мең кеше). Хезмәт яшендәге кешеләр 46% тәшкил итә, хезмәт яшенә кермәгәннәр – 27%.

Халык саны
2002[3] 2006[4] 2007[4] 2009[5] 2010[6] 2011[7] 2012[8] 2013[9] 2014[10] 2015[11]
27 904 27 500 27 500 27 663 25 538 25 588 25 431 25 249 25 172 24 700

Милли состав[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Борынгыдан килгәнчә, Барда төбәге халкы башкорт сословиясендә торган. Шуңа күрә хәзер дә халыкның бер өлеше үзен башкорт итеп яздыра. Ләкин бер үзенчәлек бар: алар туган телләре итеп мотлакъ татар телен таныйлар (1989 ел сан алу вакытында – 98 процент). Авыл һәм район җирендә татар теле өстенлек итә. Сан алу буенча милли состав:

Ел башкортлар татарлар урыслар барлыгы
кеше
1989 85,1% 4,9% 8,3% 29 320
2002 59,5% 32,3% 7,2% 27 904
2010 55,3% 36,1% 7,4%

Сан алу буенча татар һәм башкортларның нисбәте:[12]

ел башкортлар
кеше
башкортлар
%
татарлар
кеше
татарлар
%
барлыгы
кеше
1926 29 145 87,7% 3 415 10,2% 33 223
1959 28 248 88,6% 3 625 11,3% 31 873
1979 27 799 94,7% 1 556 5,3% 29 355
1989 24 951 94,5% 1 459 5,5% 26 410
2002 16 606 64,8% 9 025 35,2% 25 631
2010 13 846 55,3% 9 022 36,1%

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Барда муниципаль районында 19 уку йорты исәпләнә, шул исәптән этномәдәни (татар) мәгариф эчтәлеге компоненты белән – 15 (79 %). 4 меңгә якын бала укый. Крайда бердәнбер Милли (татар) гимназиясе, махсус (коррекцион) мәктәп, ПУ-84 һәм аның базасында эшчәлек иткән Чайковски сәнәгат-гуманитар көллият (ЧПГК) филиалы. Казан социаль һәм гуманитар белемнәр институты шулай ук Барда районын уңышлы каплатуга ирешкән. Барда районының уку йортларында 30% якын Татарстан вузларын тәмалаучылар тәшкил итә. Татар теле һәм әдәбияты укытучыларының 80%ка якыны Татарстанда белем алган.

Матбугат һәм ТВ[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Бардада 1931 елдан “Таң” газетасы[13] чыга, русчага дубляж формасында “Рассвет” газетасы чыгарыла. Газетаның редакциясе каршында газет-китап нәшрияты эшли. 1991 елдан 2000 елга кадәр татар телендә 18 әдәби китап чыгарылган.[14] 2005 елны «Тол буйлары» һәм «Нурлы Барда» газеталары чыга башлый.

Барда районында туганнар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://barda1.ru/administraciya/
  2. 2,0 2,1 Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года
  3. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. 2012 елның 3 февраль көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  4. 4,0 4,1 Оценка численности постоянного населения Пермского края в разрезе муниципальных образований на 1 января 2006 (погрешность 150 человек) и 2007 (погрешность 50 человек) годов. 2015 елның 25 гыйнвар көнендә тикшерелгән. 2015 елның 25 гыйнвар көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  5. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. 2014 елның 2 гыйнвар көнендә тикшерелгән. 2014 елның 2 гыйнвар көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  6. ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края. 2014 елның 10 сентябрь көнендә тикшерелгән. 2014 елның 10 сентябрь көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  7. Пермский край. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2014 годов
  8. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. 2014 елның 31 май көнендә тикшерелгән. 2014 елның 31 май көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  9. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). 2013 елның 16 ноябрь көнендә тикшерелгән. 2013 елның 16 ноябрь көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  10. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. 2014 елның 2 август көнендә тикшерелгән. 2014 елның 2 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  11. Численность постоянного населения Пермского края по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года и в среднем за 2014 год. 2015 елның 24 март көнендә тикшерелгән. 2015 елның 24 март көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  12. А.В. Черных. «Народы Пермского края. Культура и этнография» – Пирем: Издательство «Пушка», 2007
  13. web-версия газеты «Расвет»
  14. http://barda-perm.narod.ru/barda/barda-01.htm Барда районы сайты, 2000 ел мәгълүматы