Әвлия Чәләби

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Әвлия Чәләби latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Сурәт
Җенес ир-ат[1]
Ватандашлык Госман империясе
Туу датасы 25 март 1611(1611-03-25)[1]
Туу урыны Истанбул[d], Госман империясе
Үлем датасы 1682[2][3]
Үлем урыны Каһирә, Госман империясе
Һөнәр төре сәяхәтче-тәдкыйкатьче, тарихчы, язучы
Commons-logo.svg Әвлия Чәләби Викиҗыентыкта

Әвлия Чәләби (госман اوليا چلبى}}, төрекчә Evliya Çelebi, 25 март (?), 1611-1682 (?)) — госман[4] сәяхәтчесе, Госман империясе һәм күрше дәүләтләр территорияләрендә (илләрдә) 40 елдан артык сәяхәт иткән.

Биографиясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1611 елда Истанбулда госман сарай яны алтын остасы алтын остасы Дәрвиш Мәһмәт Зилә гаиләсендә туган, затлы белем ала. Аның әсасе чыгышы белән Абхазиядан була. Әүлия Челебиның анасының ике туган агалары бөек вәзир Мелек Әхмәт-паша, башлаларлар (дәүләт казначее) Мәхмәт Дефтерлерде-паша һәм бөек вәзир Ипи Мостафа паша була. Әүлия Челебиның сәяхәтләре Госманнар империянең төрле өлешендә башлыча туганнарының тәгаенләнүе белән бәйле булган. Каһирәдәге йорты һәм граффитида исеме «Evliya-yı Gülşenî» (Гөлшаннан Әүлия була) дип язылуын өйрәнгәннән соң, аның суфичылык ypдиʜы Гөлшәнгә кушылуы бик мөмкин дип уйларга кала. Истанбул буенча башлангыч сәяхәтеннән соң, биналар, базарлар, йола һәм мәдәният турында язу төзегәннән соң, ул 1640 елда каланан читкә башлангыч сәяхәтенә юллана. Аның сәяхәтләр турындагы бөтен язмалары ун томлы Йөрешнамә (Сәяхәтләр китабы) китабына җыелган. Китапта арттырып язулар булуына карамастан, бу язу XVII гасыр Госман империясенең мәдәни аспектларын һәм яшәү стилен чынбарлыктагыча сүрәтләгән язу.

«Сәяхәтләр китабы» басмалары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Госман империясе биләмәләреннән үтеп барышлый Челеби Кавказга, аннары Яypyпa илләре һәм дәүләтләре — Австрия һәм Венгрияга бара. 1665 елда ул Кырымга (Кырым ханлыгы) килә, анда кырым ханы Мәһмәд IV Гәрәй (1641-1644, 1654-1666) таныша. Хан яраннары белән Әүлия Челеби Ор-Капы (Or Qapı, Перекоп) кәлгәсенә килә, һәм шуннан үзенең кырым буйлап сәяхәтен (1666-1667 ел) башлый. Ул күрсәтә, 1660 елда кырым татарларының Ор-Капы кәлгасе янында төньяк сиге була дип күрсәтә, дала (Кыргый Кыр) шулай ук хан биләмәсе була, ләкин анда нугайлар: адил, айдак, ормитлар күченеп йөри. Алар көтүләрен йөрткән өчен корылма түли һәм Кырымга май, бал, эре мөгезле мал, сарык, бәрәч һәм ясырь (рус коллары) китергән.[5] Кырымнан китеп, тын казаклары җирләре аша ул Идел буйлап югарыга күтәрелә, имеш, Казанга җитә. Киләсе сәяхәтен Әүлия Челеби Фракиягә, Македониягә, Крит утравына кыла. Мәккәгә хаҗ кылганнан соң — Әүлия Челеби Мысырга юллана.

Мәрхүм булуы турында ачык датасы билгеле түгел, Әүлия Челеби 1682 елда Каһирәдә вафат була.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әвлия Чәләбинең хезмәте госман җирләре, шулай ук госман империясенең күршеләренең тарихы, Җәгъpафиясе, лингвистика, мигъмарият һәм бик күп башка мәсьәләләре буенча бик кыйммәтле чыганак булып хезмәт итә. Аның әсәрләренең башлангыч тикшерүчеләренең һәм бастыручыларның берсе XIX гасыр уртасында австрияле Йозеф фон Һаммер-Пургшталь була. Галимнәр дәррәү Сәяхәтләр китабының байлыгын һәм репрезентативлык кимәленә ыңгай бәя бирде. Бу чыганак әлегә кадәр даими рәвештә өйрәнелә һәм фән өчен гаять зур потенциалга ия.

Популәр мәдәнияттә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Хәзерге Скопье шәһәрендә Әвлия Челеби урамы

Istanbul Kanatlarımın Altında (Истанбул минем канат астында, 1996) — Әвлия Челеби тасвирлауларына нигезләнгән Хезарфен Әхмәт Челеби, аның агасы Лагари Хәсән Челеби һәм XVII гасыр башында солтан Мурат IV идарә иткән чактагы госман җәмгыяте тормошо турысындагы фильм.

«Матур гасыр. көсем империясе» төрек телесериалында уенчы Нәҗип Мемилли Әүлия Челеби ролен башкарды.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Рус теленә тәрҗемәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чит ил телләрендә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

әрмән телендә
  • Эвлия Челеби. Книга путешествия / Пер. с ориг., предисл. и прим. А. X. Сарана. — Иpәвaн, 1967 (на арм. яз.; резүме — рус. и инг. яз.)
болгар телендә
  • Влия Челеби. Пъти / Превод от романовски, ст. и ред. на С. Димитров. — София: Издателство на Отечественная фронт, 1972. — 319 с.
грузин телендә
  • Эвлия Челеби. «Сәяхәт китабы» Эвлия Челеби. 2. к. Төрек телене тәрҗемәләр, аңлатма һәм г. в футуризм тәэмин тикшерелде. В. 1. Грузин тәрҗемә. Тб., 1971; В. 2. Тикшеренү һәм аңлатма. Тб., 1972 (йөк булып. язы.).
  1. 1,0 1,1 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq məlumat platforması, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλατφόρμα ανοικτών δεδομένων, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы, асыҡ мәғлүмәт платформаһы, açıq malümat platforması, açıq malümat platforması, ачык малюмат платформасы, öppen dataplattform — 2011.
  2. Алмания дәүләт китапханәсе, Берлин дәүләт китапханәсе, Бавария дәүләт китапханәсе һ.б. Record #11890390X // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. SNAC — 2010.
  4. По-русски осман традиционно часто называли «турками».
  5. Эвлия Челеби. Книга путешествия, стр. 46—47.

Әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]