Amerika Quşma Ştatları
Wikipedia проектыннан
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Bu mäqäläneñ Kírill älifbasındağı igezäge bar!
Amerika Quşma Ştatları (inglizçä United States of America, kirill - Америка Кушма Штатлары) - Tönyaq Amerikada urnaşqan däwlät. Xalıq sanı buyınça öçençe, mäydäni buyınça dürtençe urında. Dönyanıñ iñ ere iqtisadi, säyäsi, mädäni häm fänni üzäklärennän sanala. Başqalası - Washington, D.C. Administrativ yaqtan il 50 ştat, Columbia federal oqrugı häm berniça buysınğan girleklärdän tora. Amerikada yäşäüçelärne Amerikannar" dip atıylar. Amerika Quşma Ştatlarnıñ qısqaça iseme - AQŞ.
Эчтәлек |
[үзгәртү] Etimologiyä
Americas terminı 16nçı ğasırnıñ başında İtaliyä säyäxätçese Amerigo Vespucci arqasında barlıqqa kilä. İlneñ tulı iseme berençe tapqır Azatlıq turındagi Deklaratsiädä atala. Bu Deklaratsiyä 13 Amerika Quşma Ştatlarınıñ ilçeläre tarafınnan "bertawıştan xuplanğan Deklaratsiäbulıp tora.
[үзгәртү] Geografiyä
AQŞnıñ kontinantal öleşe Atlantik okeannan Tın okeanğä, Canada çigennän Mexico çigenä xätle suzılğan. Ber ştat, Alaska, töp terriotoriädän Canada arqılı bülengän. Mäydanı buyınça Alaska iñ zur ştat, ul ber'julı Arctic häm Tın okeannar belän çiktäş. Hawaii Tın okeandagı arxipelagta urnaşqan. Puerto Rico - xalıq sanı häm mäydanı buyınça Caribbean'da AQŞnıñ iñ zur territoriyäse. Guam häm berniçä keçe territoriyälärdän başqa, AQŞ tönyaq Cir yarımşarında urnaşqan.
AQŞtan iñ biek noqtası - McKinley tawı (6, 194 m). Rocky Mountains isä, ozınlıgı buyınça in zur taw sisteması.
AQŞnın mäydänı zur bulğanğa kürä, klimatnıñ barllıq törlären dä tabıp bula diyärlek.
[үзгәртү] Tarixi datalar
- 1607 — Jamestown, Virginia'da berençe koloniyä barlıqqa kilä.
- 1620 — Plimouth şähärendä berençe New England koloniyäse.
- 1626 — Netherlands keşeläre Yaña Amsterdam şähärenä nigez sala, soñınnan New York isemen ala
- 1776, 4 Yül — Böekbritaniyädän azatlıqnı iğlan itkän deklaratsiyä qabul itelä.
- 1812—1815 — 1812-1814 ellar Ingliz-Amerikan suğışı
- 1819, 21 fevral — Florida ştatı 5 milliom dollarğa satıp alına
- 1830 — Indian Removal Act qabul itelä
- 1846—1848 — Amerika-Mexico suğışı, näticädä AQŞ elekkege Mexico'nıñ yartı territoriyäsenä däğwa itä
- 1861—1865 — Gracdan suğışı, qollıq tıela
- 1867 — Rusiädän Alaska satıp alına
- 1913, 23 dekabr — Federal Reserv Sistema tözelä
- 1917 — AQŞ Antanta yağında Berençe Bötendönya suğışına kerä
- 1941, 7 dekabr — Yaponnor Perl-Harbor'ğa höcüm itä, AQŞ Ikençe Bötendönya suğışına kerä
- 1945 6 häm 8 august — Hiroshima häm Nagasaki şähärlärenä atom-töş bomba kullanıla, 250 meñgä yakın keşe wafat
- 1961 20 ğínwar — John F. Kennedy Amerika Presidentı itep iğlan itelä
- 1962
- Carribean krizis
- 8 sentäber — Sowet qalqannarı Kuba'ğa kilä
- 14 oktäber — qalqannar aero fotolar yärdämendä faş itelä
- 28 oktäber — Nikita Xruşçev Kubadan qalqannarni alu turında iğlan itä
- Carribean krizis
- 1963
- may — Birmingham, Alabama'da tän töse buyınçä diskriminatsiyägä qarşı dulkınlanular
- 22 noyäber — John F. Kennedy üterelä
- 1964—1973 — Vietnam suğışı
- 1969, 21 yül — Neil Armstrong ayğa ayaq basa
- 1973, mart — 1974, 9 august — Watergate skandalı, President Richard Nixon Aq Yortnı taşlap kitärgä mäcbür
- 1987 19 oktäber — «Qara düşämbe» Dow Jones Industrial Indexı 22.68% yuğalta
- 1991 — Farsı qultığında suğış
- 1992 - Los Angeles'ta Qara bunt
- 2001 — 11 sentäber terror aktı
- 2003 — Iraq suğışı
- 2005, sentyabr - Katrina dawılı
[үзгәртү] Administrativ büleneş
Administrativ yaqtan AQŞ 50 ştattan, berniça çit territoriädän tora. Ştatlar county'larğa bülenä. [Räsem:United_States_Administrative_Divisions.png|float=right]
Ştatlar isemlege:
- Alabama
- Alaska
- Arizona
- Arkansas
- California
- Colorado
- Connecticut
- Delaware
- Florida
- Georgia
- Hawaii
- Idaho
- Illinois
- Indiana
- Iowa
- Kansas
- Kentucky
- Louisiana
- Maine
- Maryland
- Massachusetts
- Michigan
- Minnesota
- Mississippi
- Missouri
- Montana
- Nebraska
- Nevada
- New Hampshire
- New Jersey
- New Mexico
- New York
- North Carolina
- North Dakota
- Ohio
- Oklahoma
- Oregon
- Pennsylvania
- Rhode Island
- South Carolina
- South Dakota
- Tennessee
- Texas
- Utah
- Vermont
- Virginia
- Washington
- West Virginia
- Wisconsin
- Wyoming
[үзгәртү] Säyäsät
AQŞ dönyanıñ in berençe federativ däwläte. Ul ber'julı representativ demokratiyä häm konstitusion respublika. AQŞnın federativ sisteması öç qatlamğa bülenä: federativ, regional häm lokal. Lokal hakimiyät ğadättä munisipal häm cirle qalıplarğa bülenä. Küp oçraqta xakimiyät organnarına keşelär küpçelek printsibı näticäsenda saylanıla. Federal qatlamda proportsional printsip faydalanılmıy. Saylay xoquqı 18 yäştän birelä.
Federal xakimiyät öc bülektän tora:
- Qanuni, ike kameralı Kongres (Senate häm House of Representatives) - federal qanunarnı qabul itä, suğışnı iğlan itä, kileşülärne raslıy, impeachment eşen başlay xoquqlarına iä.
- Xökümat, President häm Ğaskärlärneñ Baş Citäkçese, qanunarğa veto salu, Kabinetnı raslau h.b. xoquqlarğa ia.
- Xakim, Juğarı Xakim häm federal xakimnär.
House of Representatives 435 äğzä täşkil itä, härberse ike yelğa saylana häm constitusion okrugnı täqdir itä. Okruglar här 10 elnı yañadan üzgärtelä. 2000 elgı xalıq sanın alu buyınça cide ştat berar keşene cibärä. Xärber ştat ike senatornı saylıy. Bu senatorlar altı ellık srokka saylana. President dürtär eldan torğan ike srok däwamında çitäkçelek itä.
[үзгәртү] İqtisad
AQŞnıñ iqtisadı katnaş kapitalistik iqtisad törkemenä kerä. AQŞnıñ Berdäm Tulaem Produktı 13 trillionnan artıq, bu Cir Şarınıñ 20% täşkil itä.
[үзгәртү] 2005 el sannarı
Median kerem (ğailä isäbe) - 46,326 dollar Iñ yarli 25% ğailälärneñ median kereme - 9,960 dollar Eşsezlek - 4,6% BTP (Berdäm Tulaem Produkt) üseşe - 3.3% Inflatsiyä - 2,4% Däwlät äcäte - 8,94 trillion dollar
[үзгәртү] Demografiyä
Xalıq sanı buyınça, 301,7 million keşe belän, AQŞ don'yada öçençe urında. 2006 elnıñ 17 oktyaberendä ilneñ xalıq sanı 300 million keşe täşkil itte. Amerika xalqın isäplägändä, gadättä 12 million dokumentsız migrantnı kertälär. Tulaem üseş tizlege - 0.89%, bu Auropa Berlegendäge 0.16% üseş belän çağıştırğanda. Bala tuu sanı urtaça dön'ya kürsätkeçlärennän keçeräk. 2006 elda 1.27 million migrantqa rezident statusı birelde. Yña Amerika gracdannarınıñ kübese Mexico, Qıtay häm Indiyädän kilä.
AQŞta xalıqnıñ küpçelege - aq amerikannar. Alrnıñ töp çığış illäre - Germany, Irland, Angliyä.Rasa tözeleşendä Asiyä keşeläre (kübesençä qitaylar häm filipinolar) ikençe urında.
Hispan Amerikannarnıñ sanı artuı töp demografik trend bulıp sanala. Tulaem alğanda, AQŞta 42 million Hispanic Amerikan keşese yäşi dip işäplänä. Şul waqıtta, 2000nçe häm 2004 ellar arasında Hispanic Amerikannar sanı 14% arttı. Bu trendnıñ töp säbäbe, migrasiyädä bigräk, Hispannarnıñ ğailälärendä urtaça 3 bala buluında, Afrikan Amerikan xatınnarı urtaça 2.2 bala tudırsa, Hispanic bulmağan amerikannar - 1.8 bala taba. Bu trend saqlanğan oçraqta, 2050 elda aq amerikannar sanı 50% azraq bulaçaq (xäzerge waqıtta - 69.7%).
Xalıqnıñ 83 % ilneñ 361 metropoliten kişärlegendä yäşi. 2005 yıl sannarı buyınça, 254 urında xalıq sanı 100,000, 9da - 1 millionnan artıq, 4 global şähärdä (New York City, Los Angeles, Chicago, Houston) - 2 millionnan artıq.
| Rasa/Ethnik çığış (United States Census) (2005)[1] | |
|---|---|
| Aq American | 74.67% |
| Hispanic yaki Latino | 14.50% |
| Afrikan American | 12.12% |
| Asian American | 4.32% |
| Indeyets | 0.82% |
| Hawaii keşeläre | 0.14% |
| Başqalar | 7.92% |
| AQŞnıñ iñ küp keşe yäşägän urınnarı[2][3] | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Rang | Şähär | Xalıq sanı |
Xalıq sanı Tığızlığı 1 q.mile |
Xalıq sanı Tığızlığı 1 km² |
Metro Çirlek |
Region[4] | |
| xalıq sanı (2006) |
rang | ||||||
| 1 | New York City | 8,143,197 | 26,720 | 10,316 | 18,818,536 | 1 | Tönyaq-köçığış AQŞ |
| 2 | Los Angeles | 3,844,829 | 8,567 | 3,165 | 12,950,129 | 2 | Könbatış AQŞ |
| 3 | Chicago | 2,842,518 | 12,604 | 4,867 | 9,505,748 | 3 | Urta Könbatış |
| 4 | Houston | 2,016,582 | 3,480 | 1,344 | 5,539,949 | 6 | Könyaq AQŞ |
| 5 | Philadelphia | 1,463,281 | 10,883 | 4,202 | 5,826,742 | 5 | Könyaq-köçığış |
[үзгәртү] Bäyrämnär
| Data | Tatar iseme | Ingliz iseme | Östämälär |
|---|---|---|---|
| 1nçe ğıynwar | Yaña yıl | New Year’s Day | |
| Ğıynwarnıñ öçençe düşämbese | Martin Luther King Köne | Martin Luther King, Jr. Day | |
| Fevrakneñ öçençe düşämbese | Presidentlar köne | Presidents' Day | G. Washington tuğan kön |
| Maynıñ soñğı düşämbese | Suğış kırında ülgännärne iskä alu köne | Memorial Day | |
| 4nçe iyul | Azatliq köne | Independence Day | |
| Sentyabrneñ berençe düşämbese | Xezmät köne | Labor Day | |
| Oqtyäbrneñ ikençe düşämbese | Columb köne | Columbus Day | Ameriqanı açqan kön |
| 11nçe noyabr | Veterannar köne | Veterans Day | |
| Noyabrneñ dürtençe pänceşämbese | Räxmät köne | Thanksgiving Day | |
| 25nçe dekabr | Raştua | Christmas |
[үзгәртү] Sıltamalar
Ошибка цитирования Для существующего тега <ref> не найдено соответствующего тега <references/>
