Amerika Quşma Ştatları

Wikipedia'dan

Amerika Quşma Ştatları Америка Кушма Штатлары Берләшкән Америка Дәүләтләре (täfsille) (täfsille) Deviz: In God We Trust (Allahığa ışanabız) Hímn: God Saves America (Amerikanı Alla Saqlar) Räsem:250px-Location United States22.svg Räsmi tel Ingliz, Hispan, Qıtay Däwlät tözeleşe {{{xälät}}} Başqala Washingron, D.C. Ere şähärlär {{{şähärlär}}} Prezident George W. Bush Vice-President Dick Cheney Mäydan – Tulayım – % Su 9 372 610 km² km² 4.87%% Xalıq – Tulayım (2003) – Tığızlıq 302 087 000 9/km² Aqça Amerika Quşma Ştatları dolları (USD) TMP [[{{{Tulaem Milli produkt}}}]] TMP keşe başına [[{{{Tulaem Milli produkt keşe başına}}}]] Waqıt quşağı UTC -5/-10, DST {{{DST}}} TLD .us, .com, .edu, .mil, .um, .gov… Şaltıratu kodı +1

Amerika Quşma Ştatları (inglizçä United States of America, kirill - Америка Кушма Штатлары) - Tönyaq Amerikada urnaşqan däwlät. Xalıq sanı buyınça öçençe, mäydäni buyınça dürtençe urında. Dönyanıñ iñ ere iqtisadi, säyäsi, mädäni häm fänni üzäklärennän sanala. Başqalası - Washington, D.C. Administrativ yaqtan il 50 ştat, Columbia federal oqrugı häm berniça buysınğan girleklärdän tora. Amerikada yäşäüçelärne Amerikannar" dip atıylar. Amerika Quşma Ştatlarnıñ qısqaça iseme - AQŞ.

Eçtälek tezmäse 1 Etimologiyä 2 Geografiyä 3 Tarixi datalar 4 Administrativ büleneş 5 Säyäsät 6 Iqtisad 6.1 2005 el sannarı 7 Demografiyä 8 Bäyrämnär 9 Sıltamalar

[üzgärtü] Etimologiyä

Americas terminı 16nçı ğasırnıñ başında İtaliyä säyäxätçese Amerigo Vespucci arqasında barlıqqa kilä. İlneñ tulı iseme berençe tapqır Azatlıq turındagi Deklaratsiädä atala. Bu Deklaratsiyä 13 Amerika Quşma Ştatlarınıñ ilçeläre tarafınnan "bertawıştan xuplanğan Deklaratsiäbulıp tora.

[üzgärtü] Geografiyä

AQŞnıñ kontinantal öleşe Atlantik okeannan Tın okeanğä, Canada çigennän Mexico çigenä xätle suzılğan. Ber ştat, Alaska, töp terriotoriädän Canada arqılı bülengän. Mäydanı buyınça Alaska iñ zur ştat, ul ber'julı Arctic häm Tın okeannar belän çiktäş. Hawaii Tın okeandagı arxipelagta urnaşqan. Puerto Rico - xalıq sanı häm mäydanı buyınça Caribbean'da AQŞnıñ iñ zur territoriyäse. Guam häm berniçä keçe territoriyälärdän başqa, AQŞ tönyaq Cir yarımşarında urnaşqan.

AQŞtan iñ biek noqtası - McKinley tawı (6, 194 m). Rocky Mountains isä, ozınlıgı buyınça in zur taw sisteması.

AQŞnın mäydänı zur bulğanğa kürä, klimatnıñ barllıq törlären dä tabıp bula diyärlek.

[üzgärtü] Tarixi datalar

• 1607 — Jamestown, Virginia'da berençe koloniyä barlıqqa kilä.
• 1620 — Plimouth şähärendä berençe New England koloniyäse.
• 1626 — Netherlands keşeläre Yaña Amsterdam şähärenä nigez sala, soñınnan New York isemen ala
• 1776, 4 Yül — Böekbritaniyädän azatlıqnı iğlan itkän deklaratsiyä qabul itelä.
• 1812—1815 — 1812-1814 ellar Ingliz-Amerikan suğışı
  • 1814
    • 24 august — Britan armiyäse tarafınnan Washington şähäre yandırıla .
    • 24 dekabr — Ghent kileşüe
  • 1815
    • 8 ğínwar — New Orleans yanında Ingliz armiyäse ciñelä
    • 17 fevral — Ghent kileşüe raslana.
• 1819, 21 fevral — Florida ştatı 5 milliom dollarğa satıp alına
• 1830 — Indian Removal Act qabul itelä
• 1846—1848 — Amerika-Mexico suğışı, näticädä AQŞ elekkege Mexico'nıñ yartı territoriyäsenä däğwa itä
• 1861—1865 — Gracdan suğışı, qollıq tıela
• 1867 — Rusiädän Alaska satıp alına
• 1913, 23 dekabr — Federal Reserv Sistema tözelä
• 1917 — AQŞ Antanta yağında Berençe Bötendönya suğışına kerä
• 1941, 7 dekabr — Yaponnor Perl-Harbor'ğa höcüm itä, AQŞ Ikençe Bötendönya suğışına kerä
• 1945 6 häm 8 august — Hiroshima häm Nagasaki şähärlärenä atom-töş bomba kullanıla, 250 meñgä yakın keşe wafat
• 1961 20 ğínwar — John F. Kennedy Amerika Presidentı itep iğlan itelä
• 1962
  • Carribean krizis
    • 8 sentäber — Sowet qalqannarı Kuba'ğa kilä
    • 14 oktäber — qalqannar aero fotolar yärdämendä faş itelä
    • 28 oktäber — Nikita Xruşçev Kubadan qalqannarni alu turında iğlan itä
• 1963
  • may — Birmingham, Alabama'da tän töse buyınçä diskriminatsiyägä qarşı dulkınlanular
  • 22 noyäber — John F. Kennedy üterelä
• 1964—1973 — Vietnam suğışı
• 1969, 21 yül — Neil Armstrong ayğa ayaq basa
• 1973, mart — 1974, 9 august — Watergate skandalı, President Richard Nixon Aq Yortnı taşlap kitärgä mäcbür
• 1987 19 oktäber — «Qara düşämbe» Dow Jones Industrial Indexı 22.68% yuğalta
• 1991 — Farsı qultığında suğış
• 1992 - Los Angeles'ta Qara bunt
• 2001 — 11 sentäber terror aktı
• 2003 — Iraq suğışı
• 2005, sentyabr - Katrina dawılı

[üzgärtü] Administrativ büleneş

Administrativ yaqtan AQŞ 50 ştattan, berniça çit territoriädän tora. Ştatlar county'larğa bülenä. [Räsem:United_States_Administrative_Divisions.png|float=right]

Ştatlar isemlege:

• Alabama
• Alaska
• American Samoa
• Arizona
• Arkansas
• California
• Colorado
• Connecticut
• Delaware
• District of Columbia
• Florida
• Georgia
• Guam
• Hawaii
• Idaho
• Illinois
• Indiana
• Iowa
• Kansas
• Kentucky
• Louisiana
• Maine
• Maryland
• Massachusetts
• Michigan
• Minnesota
• Mississippi
• Missouri
• Montana
• Nebraska
• Nevada
• New Hampshire
• New Jersey
• New Mexico
• New York
• North Carolina
• North Dakota
• Northern Marianas Islands
• Ohio
• Oklahoma
• Oregon
• Pennsylvania
• Puerto Rico
• Rhodes Island
• South Carolina
• South Dakota
• Tennessee
• Texas
• Utah
• Vermont
• Virginia
• Virgin Islands
• Washington
• West Virginia
• Wisconsin
• Wyoming

[üzgärtü] Säyäsät

AQŞ dönyanıñ in berençe federativ däwläte. Ul ber'julı representativ demokratiyä häm konstitusion respublika. AQŞnın federativ sisteması öç qatlamğa bülenä: federativ, regional häm lokal. Lokal hakimiyät ğadättä munisipal häm cirle qalıplarğa bülenä. Küp oçraqta xakimiyät organnarına keşelär küpçelek printsibı näticäsenda saylanıla. Federal qatlamda proportsional printsip faydalanılmıy. Saylay xoquqı 18 yäştän birelä.

Federal xakimiyät öc bülektän tora:

• Qanuni, ike kameralı Kongres (Senate häm House of Representatives) - federal qanunarnı qabul itä, suğışnı iğlan itä, kileşülärne raslıy, impeachment eşen başlay xoquqlarına iä.
• Xökümat, President häm Ğaskärlärneñ Baş Citäkçese, qanunarğa veto salu, Kabinetnı raslau h.b. xoquqlarğa ia.
• Xakim, Juğarı Xakim häm federal xakimnär.

House of Representatives 435 äğzä täşkil itä, härberse ike yelğa saylana häm constitusion okrugnı täqdir itä. Okruglar här 10 elnı yañadan üzgärtelä. 2000 elgı xalıq sanın alu buyınça cide ştat berar keşene cibärä. Xärber ştat ike senatornı saylıy. Bu senatorlar altı ellık srokka saylana. President dürtär eldan torğan ike srok däwamında çitäkçelek itä.

[üzgärtü] Iqtisad

AQŞnıñ iqtisadı katnaş kapitalistik iqtisad törkemenä kerä. AQŞnıñ Berdäm Tulaem Produktı 13 trillionnan artıq, bu Cir Şarınıñ 20% täşkil itä.

[üzgärtü] 2005 el sannarı

Median kerem (ğailä isäbe) - 46,326 dollar Iñ yarli 25% ğailälärneñ median kereme - 9,960 dollar Eşsezlek - 4,6% BTP (Berdäm Tulaem Produkt) üseşe - 3.3% Inflatsiyä - 2,4% Däwlät äcäte - 8,94 trillion dollar

[üzgärtü] Demografiyä

Xalıq sanı buyınça, 301,7 million keşe belän, AQŞ don'yada öçençe urında. 2006 elnıñ 17 oktyaberendä ilneñ xalıq sanı 300 million keşe täşkil itte. Amerika xalqın isäplägändä, gadättä 12 million dokumentsız migrantnı kertälär. Tulaem üseş tizlege - 0.89%, bu Auropa Berlegendäge 0.16% üseş belän çağıştırğanda. Bala tuu sanı urtaça dön'ya kürsätkeçlärennän keçeräk. 2006 elda 1.27 million migrantqa rezident statusı birelde. Yña Amerika gracdannarınıñ kübese Mexico, Qıtay häm Indiyädän kilä.

AQŞta xalıqnıñ küpçelege - aq amerikannar. Alrnıñ töp çığış illäre - Germany, Irland, Angliyä.Rasa tözeleşendä Asiyä keşeläre (kübesençä qitaylar häm filipinolar) ikençe urında.

Hispan Amerikannarnıñ sanı artuı töp demografik trend bulıp sanala. Tulaem alğanda, AQŞta 42 million Hispanic Amerikan keşese yäşi dip işäplänä. Şul waqıtta, 2000nçe häm 2004 ellar arasında Hispanic Amerikannar sanı 14% arttı. Bu trendnıñ töp säbäbe, migrasiyädä bigräk, Hispannarnıñ ğailälärendä urtaça 3 bala buluında, Afrikan Amerikan xatınnarı urtaça 2.2 bala tudırsa, Hispanic bulmağan amerikannar - 1.8 bala taba. Bu trend saqlanğan oçraqta, 2050 elda aq amerikannar sanı 50% azraq bulaçaq (xäzerge waqıtta - 69.7%).

Xalıqnıñ 83 % ilneñ 361 metropoliten kişärlegendä yäşi. 2005 yıl sannarı buyınça, 254 urında xalıq sanı 100,000, 9da - 1 millionnan artıq, 4 global şähärdä (New York City, Los Angeles, Chicago, Houston) - 2 millionnan artıq.

Rasa/Ethnik çığış (United States Census) (2005)[1]
Aq American	74.67%
Hispanic yaki Latino	14.50%
Afrikan American	12.12%
Asian American	4.32%
Indeyets	0.82%
Hawaii keşeläre	0.14%
Başqalar	7.92%

AQŞnıñ iñ küp keşe yäşägän urınnarı[2][3]
Rang	Şähär	Xalıq sanı	Xalıq sanı Tığızlığı 1 q.mile	Xalıq sanı Tığızlığı 1 km²	Metro Çirlek		Region[4]
					xalıq sanı (2006)	rang
1	New York City	8,143,197	26,720	10,316	18,818,536	1	Tönyaq-köçığış AQŞ
2	Los Angeles	3,844,829	8,567	3,165	12,950,129	2	Könbatış AQŞ
3	Chicago	2,842,518	12,604	4,867	9,505,748	3	Urta Könbatış
4	Houston	2,016,582	3,480	1,344	5,539,949	6	Könyaq AQŞ
5	Philadelphia	1,463,281	10,883	4,202	5,826,742	5	Könyaq-köçığış

[üzgärtü] Bäyrämnär

Data	Tatar iseme	Ingliz iseme	Östämälär
1nçe ğıynwar	Yaña yıl	New Year’s Day
Ğıynwarnıñ öçençe düşämbese	Martin Luther King Köne	Martin Luther King, Jr. Day
Fevrakneñ öçençe düşämbese	Presidentlar köne	Presidents' Day	G. Washington tuğan kön
Maynıñ soñğı düşämbese	Suğış kırında ülgännärne iskä alu köne	Memorial Day
4nçe iyul	Azatliq köne	Independence Day
Sentyabrneñ berençe düşämbese	Xezmät köne	Labor Day
Oqtyäbrneñ ikençe düşämbese	Columb köne	Columbus Day	Ameriqanı açqan kön
11nçe noyabr	Veterannar köne	Veterans Day
Noyabrneñ dürtençe pänceşämbese	Räxmät köne	Thanksgiving Day
25nçe dekabr	Raştua	Christmas

[üzgärtü] Sıltamalar

• AQŞ xökümäteneñ räsmi portalı
• Aq yort
• Senat
• House.gov
• Comgress kitapxänäse