Сталинград сугышы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Сталинград сугышы
Бөек Ватан сугышы
Stalingrad bayraghee.jpg
Сталинград җиңү байрагы
Дата 17 июль 1942 ел2 февраль 1943 ел
Урын Сталинград, СССБ
Нәтиҗә Кызыл Гаскәрнең хәлиткеч җиңүе, 6-нче Паулюс алман армиясен юк итү
Көндәшләр
СССР байрагы ССРБ Алмания байрагы (1933-1945) Өченче рейх
Румыния байрагы Румыния
Flag of Italy (1861-1946).svg Италия
Flag of Hungary (1920–1946).svg Венгрия
Flag of Independent State of Croatia.svg Хорватия
Финляндия байрагы Финляндия
Гаскәр башлыклары
СССР байрагыВ.И. Чуйков (62-нче гаскәре)

СССР байрагыС.К. Тимошенко (Сталинград фронты)
СССР байрагы А. И. Ерёменко (Сталинград фронты)
СССР байрагы В. Н. Гордов (Сталинград фронты)
СССР байрагы К. К. Рокоссовский (Дон фронты)
СССР байрагы Р. Я. Малиновский (2-нче Гвардия гаскәре)
СССР байрагы М. С. Шумилов (64-нче гаскәре)
СССР байрагыН. Ф. Ватутин (Көньяк-көнбатыш фронты)
СССР байрагы Г. К. Жуков (ставка вәкиле)
СССР байрагы А. М. Василевский (ставка вакиле)
СССР байрагы Н. Н. Воронов (координатор)

Алмания байрагы (1933-1945)Э. фон Манштейн («Дон» гаскәрләр төркеме)
Алмания байрагы (1933-1945) М. Вейхс («B» гаскәрләр төркеме)

Алмания байрагы (1933-1945)Ф. Паулюс Әсирлеккә бирелгән (6-нче гаскәре)
Алмания байрагы (1933-1945)Һ. Гот (4-нче танк гаскәре)
Алмания байрагы (1933-1945)В. фон Рихтһофен (4-нче һава флоты)
Flag of Italy (1861-1946).svgИ. Гарибольди (итальян 8-нче армия)
Flag of Hungary (1920–1946).svgГ. Яни (маҗар 2-нче гаскәре)
Румыния байрагыП. Думитреску (румын 3-нче гаскәре)
Румыния байрагыКонстантинеску (румын 4-нче гаскәре)
Flag of Independent State of Croatia.svgВ. Павичич (хорват 369-нче җәяүле гаскәре)

Хәрби югалтулар
1 129 619 кеше 841 000 кеше
237 775 әсирлеккә эләккән

Сталинград сугышы (tat.lat. Stalingrad suğışı) (17 июльдә 1942 - 2 февральдә 1943) — Совет Гаскәрләре тарафыннан Сталинград шәһәрен саклану һәм зур алманнар һәм аларның союздашлары Дон-Идел елгалары арасындагы гаскәр төркеме тар мар ителү, Бөек Ватан сугышында Кызыл Гаскәрнең хәлиткеч җиңүе, Икенче бөтендөнья сугышының иң зур коры җир сугышы.

Сугыш барышы[үзгәртү]

май-июль, 1942 елгы Сталинград тирәсендә сугыш вазгыяте

Мәскәү янындагы сугышта җиңелгәннән соң фашист Алманиясе төп тәэмин итү торган юлын - Идел елгасын алу карарын 1942 елда кабул итә. Һитлер төп һөҗүмне Сталинградка каршы юнәлткән.

23 августта шәһәрне утка тотудан соң 40 мең Совет кешесен үтерелгән, шәһәр биналарының яртысыннан артыгы юк ителгән, Сталинградтан хәрәбәләр генә калган.

Чуйков гаскәре каһарманлыгы[үзгәртү]

Сталинград каһарманы - генерал-лейтенант Василий Чуйков

Сентябрь аенда фашистлар Сталинград эченә һөҗүм итеп кергәннәр. Һәр бина, йорт өчен каты сугыш барган. Павлов йорты, Тәгәрмән өчен сугышлар тарихта мәңгелеккә калган.

Сталинградта урам сугышы

Василий Чуйков җитәкчелегендә 62-нче гаскәр һәр йорт өчен батырлык күрсәтеп сугышкан һәм һәр көнне тупка тотуга, ачлыкка, салкынлыкка карамастан Сталинград шәһәреннән чигенмәгән. Василий Чуйков фашист гаскәрләренә Идел буйларында беркетелергә мөмкинлек бирмәгән.

Чуйков гаскәре батырлыгы Совет хәрби башлыгына "Уран" каршы һөҗүм операциясен гамәлгә ашырырга биргән. 1942 елның 19 ноябрендә "Уран" Совет каршы һөҗүм операциясе башлана. 23 ноябрьдә Калач шәһәрендә фашист көчләре чолгап алына.

Совет гаскәре каршы һөҗүме, мәшһүр "Катюша"

"Уран" һәм "Боҗра" операцияләре[үзгәртү]

Ноябрь аенда фашист һәм аларның союздашлары Кызыл Гаскәр тарафыннан боҗрага чолгап алына. Декабрь аенда фашист көчләрен юк итү буенчан "Боҗра" операциясе башланган.

Фашистлар үз операцияләрен декабрь аенда Манштейн җитәкчелегендә башлаганнар. Ләкин Малиновский җитәкчелегендә 2-нче гвардия гаскәре Манштейн җитәкләгән алман гаскәренә боҗраны өзәргә бирмәгән. Алман көчләре бу уңышсыз операциядә 40 мең гаскәри югалтканнар, 25 декабрьдә Манштейн чигенгән.

1943 елның 22-26 гыйнварендә Совет гаскәрләре Мамай Курганында берләшкән, 31 гыйнварда Константин Рокоссовский җитәкчелегендәге гаскәрләр Паулюсны һам аның ирәген (ставкасын) әсирлеккә алган.

1943 елның 2 февралендә бөтен фашист көчләре Сталинградта чигенә.

"Уран операциясе", башлангыч чоры, 19 ноябрь-24 декабрь 1942 ел
Сталинградта әсирлекта алынган фашистлар
Алман Фельдмаршалы Паулюс'ны әсирлеккә алуы, 1943 ел
"Кече Сатурн" операциясе, Үзәк Дон буйларында сугыш йөреше
Сталинград үзәге азат иткәннән соң
Совет гаскәре тарафыннан фашист көчләренең чолгавы
"Кышкы Боран" фашист Манштейн җитәкчелегендә операциясе, уңышсыз чолгавы өзүе тырышуы

Сугыш нәтиҗәсе[үзгәртү]

Сталинград сугышы - Икенче бөтендөнья сугышының иң зур хәрби-сәяси вакыйгасы. Сталинград сугышыннан соң Совет гаскәрләре хәрби инициативаны үз кулына алганнар. Сталинград сугышында җиңүне 1943 елда Англия, АКШ һәм бүтән антифашистик илләр союздашлары бәйрәм иткәннәр. Хәтта Бөекбританиянең патшасы Георг VI Сталинград шәһәренә бүләклек кылычын җибәрә, кылычта язылган: "нык корыч кебек Сталинград кешеләренә. Батырлыгыздан таңга калган Британия халкы, Бөекбритания патшасыннан Георг VI"

Совет гаскәрләре каршы һөҗүме, 1943 ел

Истәлек[үзгәртү]

Сталинград сугышы дөнья тарихында зур роль уйнаган вакыйга, шуңа күрә төрле дәүләтләрдә бик күп документаль, нәфис фильмнар төшерелгән, җырлар, музыка, марка, санак уеннары булдырылган. Күп шәһәрләрдә һәйкәлләр, урамнар Сталинград сугышы истәлегенә багышлап ачылган. Иң танылган һәйкәле: Мамай Курганында урнашкан "Ватан-Ана чакыра" һәйкәле.

Галерея[үзгәртү]

Казанда төп Сталинград каһарманына - маршал Чуйков истәлегенә урам ачылган.

Шулай ук карагыз[үзгәртү]

Әдәбият[үзгәртү]

  • Исаев А. В. Сталинград. За Волгой для нас земли нет. — М.: Яуза, Эксмо, 2008.
  • ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА - Исаев А. В. Сталинград. За Волгой для нас земли нет
  • Россия и СССР в войнах XX века — Потери вооружённых сил
  • Маршал Жуков. Воспоминания и размышления.
  • Маршал Чуйков. Сражение века. — М.: Советская Россия, 1975.
  • Маршал Ерёменко. Сталинград. — М.: Воен.изд. мин. обороны СССР, 1961.
  • Маршал Крылов Сталинградский рубеж. — М.: Воениздат, 1979.
  • Виктор Некрасов. В окопах Сталинграда. — М.: Русская книга, 1995.
  • Леонид Фиалковский, «Сталинградский апокалипсис. Танковая бригада в аду».
  • Жаркой Ф. М. Танковый марш. Изд. 3-е: МВАА. — СПб., 2011.
  • Иван Афанасьев. Дом солдатской славы. — М.: ДОСААФ, 1970.
  • Генерал Родимцев Дом солдатской доблести / Гвардейцы стояли насмерть. — М.: ДОСААФ, 1969. — 192 с. Тираж 100 000 экз.
  • Яков Павлов Фронтовые записки — Сталинград: Областное книгоиздательство, 1951. — 32 с. Тираж 20 000 экз.
  • Генерал Людников Дорога длиною в жизнь — Издательство «Высшая школа», 1985
  • Алексей Чуянов. Сталинградский дневник.
  • О войне и товарищах. Сборник воспоминаний. — Красноград: АО «КМП», 1996.
  • Сталинградская эпопея. Сборник. — М.: Наука, 1968.