Айнулар

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Айнулар latin yazuında])
Айнулар
яп. アイヌ
Сурәт
... хөрмәтенә аталган кеше һәм Ae-oina Kamuy[d]
Туган тел айну теле
Фильмография filmography of the Ainu[d]
Дәүләт  Япония
 Россия
 Айнулар Викиҗыентыкта
XIX гасыр ахырында айнуларның таралышы

Айнулар (айн. アイヌ/ainu, аину, туры мәгънәдә: кеше[1], чын кеше) — халык, Япон утрауларының иң борынгы халкы. Кайчандыр айнулар хәзерге Россия территориясендә дә, Амур елгасы түбән агымы буйларында, Камчатка, Сахалин һәм Курил утраулары көньягында яшәгәннәр. Хәзерге вакытта айналар нигездә Япония генә калган. Япониядә аларның саны 25 000 (башка мәгълүматлар буенча 200 000) кешегә җитә[2][3]. Япониядә 2008 елның июнендә җирле халык буларак танылган[4].

Тарихлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Килеп чыгышлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Айнуларның килеп чыгышы хәзерге вакытта ачык түгел. XVII гасырда Европа кешеләре, айнулар белән очрашканда, аларның тышкы кыяфәтенә сокланганнар. Монголоидлардан аермалы буларак, бик куе чәчле, озын һәм зур сакалы һәм мыеклы кешеләр булганнар. Уртача климатта яшәсәләр дә, җәй көне айнулар, экваториаль илләрдә яшәүчеләргә охшатып, бот биләүләре генә кигәннәр. Айнуларның килеп чыгышы турында күп кенә фаразлар бар, аларны, гомумән, өч төркемгә бүлеп була:

Айну һәм нивхаи (Густав-Теодор Паули. «Россия халыкларының этнографик тасвирламасы» , СПб. 1862)
  • айнулар европеоидларга тугандаш, Дж. Бэчелор, С. Мураяма бу теория яклы булганнар;
  • айнулар Япон утрауларына көньяктан килгән австронезиялеләргә туганнар — бу теорияне Л. Я..Штернберг яклаган һәм ул совет этнографиясендә дә өстенлек иткән;
  • Айнулар палеоазиат халыкларына туган һәм Япония утрауларына төньяктан/Себердән килгәннәр — бу фикерне нигездә япон антропологлары яклый.

Айнулар арасында Y-хромосомалы D гаплогруппасы таралган . D1b субклады айнуларда 81,3 %га җитә[5]. 15 % ешлык белән шулай ук Y-хромосомалы C2-M217 гаплогруппасы очрый[6][7][8][9][10][11].

Әлегә төп антропологик күрсәткечләр буенча айнулар японнар, корейлар, нивхлар, ителмәннәр, полинезиялеләр, индонезиялеләр, Австралия аборигеннары һәм, гомумән, Ерак Көнчыгыш һәм Тын океанның барлык популяцияләреннән бик нык аерылып торалар, һәм тик Дзёмон чоры кешеләре белән генә якынлашалар[12], алар тарихи айнуларның турыдан-туры бабалары булып торалар. Дзёмон чоры халкы һәм айнулар арасында тигезлек билгесе куюда зур хата юк[13].

Айнулар Япон утрауларында б. э. к. якынча 13 мең ел элек күренә башлыйлар[14] һәм Дзёмон неолит мәдәниятен булдыралар[15]. Япон утрауларына айнулар кайдан килгәннәре төгәл билгеле түгел, ләкин Дзёмон чорында барлык Япон утравларында — Рюкюдан алып Хоккайдо кадәр, шулай ук Сахалинның көньяк яртысында, Курил утравларында һәм Камчатканың көньяк өлешендә айнулар яшәгәнлеге билгеле, бу турыда археологик казу нәтиҗәләре һәм топонимика мәгълүматлары сөйли[16][17][18].

Хәзерге антропологлар айнуларның ике ата-бабасын аерып күрсәтә: беренчеләре югары үсешле, икенчеләре бик түбән үсештәге булган. Беренчеләре Аосимадагы табылдыкларга охшаш һәм соң таш гасырга карый, икенчеләре Миятодагы скелет табылдыкарына охшаш[19].

Гореф-гадәтләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Үзенең язмаларында Невельская кияүдәге айну хатын-кызларының үз иреннәрен татулаштыру йоласын искә ала.

А. С. Полонский үзенең «Куриллар» (1871 ел) монографиясендә XVIII гасырдагы Курил айнуларының матримониаль традицияләре турында түбәндәге мәгълүматлар китерә:

Кияүгә чыкканда, кәләшне тотып алу гадәте булган. Ике, яки аннан да күбрәк хатын алу гадәте булган. Күп хатынлы булу коекчучлар да алырга комачауламаган[20]. Ирләр бер дә көнче булмаганнар һәм хатыны башка кеше белән чуалганда, ирләр, аның эше, яки гөнаһ, дип, бу аның эше, дип, битарафлык күрсәткәннәр. Әмма зина кылу хөкем ителгән.

[21]

Хуҗалык һәм җәмгыять[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Айнулар игенчелек белән шөгыльләнмәгәннәр, аларның хуҗалыгының төп тармаклары җыю, балык тоту һәм аучылык булган, шуңа күрә айнулар өчен табигый мохиттә һәм кеше популяциясендә тигезлекне саклау мөһим булган: демографик шартлауларга юл куймау. Нәкъ менә шуңа күрә айнуларда беркайчан да зур торак пунктлар булмаган һәм төп социаль берәмлек локаль төркем булган, айн телендә утар/утари бер поселокта/бер елгада яшәүче кешеләр. Мондый мәдәниятнең яшәвен тәэмин итү өчен табигатьнең шактый киңлеге кирәк булганлыктан, неолит айнулары тораклары бер-берсеннән шактый ерак урнашкан булган һәм нәкъ менә шуңа күрә әле шактый иртә вакытта ук айнулар Япония архипелагының барлык утрауларында урнашканнар. Айнулар арасында тәмәке тарту культурасы киң таралган булган. Baba M. Smoking Among the Ainu // Man Vol. 49 (Sep., 1949), pp. 99

Айнулар ризык өчен кулланылган үсемлекләрнең һәм тамырларның сыйфатларын яхшы белгәннәр, аларның кеше организмына тәэсир итүен күргәннәр. Айнулар 16 төр җиләк белән таныш булганнар, аларны яшел килеш итеп ашаганнар, кайвакыт киптергәннәр[22].

Айнуларның бердәнбер йорт хайваннары — ину, сета этләре — себер лайкасыны якын токымнар булган. Эпахт этенең ите бик авыр чакларда ризык чыганагы булып торган, ләкин еш кына аны дәвалау өчен кулланалар. Эт сакчы булып хезмәт иткән, ауда һәм балык тотуда, нартта һәм көймәдә кулланылган[23].

Материаль мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Айну җитәкчеләре. 1860 ел.

Айнулар — Россиянең Ерак Көнчыгышы халыклары арасыннан туку сәнгате белән таныш булган бердәнбер халык


Бигрәк тә баулар ясау өчен агач кайрысы киң таралган булган. Айнулар бу максат өчен зирек, вак яфраклы һәм сары өрәңгеләр кабыкларын кулланганнар, яз көне агач кабыгын агачның көньяк ягыннан гына каезлап алганнар. Агачтан шулай ук чабата ише җәйге аяк киеме ясаганнар[24].

Айнулар дине һәм мифологиясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Галәм турында уйлау[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Айнуларда «киңлек» сүзенә охшаш бер генә билгеләмә дә булмаган. Иң якын мәгънәсе буенча сир «утрау», «һава торышы», «вакыт», «тирә-яктагы мохит» дигәнне аңлата. Айнулар киңлекне антропоморф итеп күрсәткәннәр, ул па — кес оппозициясенә (баш — ас) төзелгән: мосир па (таулы җирлек, вулкан утравының урта өлеше), мосир кес (күл буенда), котан па (тауларга якынрак урнашкан торак пункт өлеше), котан кес (диңгезгә якынрак урнашкан торак пункт өлеше). Космосның төп категорияләре: пет (елга), котан (торак), часи (дом), па/пакехе (утрауның көнчыгыш яки төньяк өлеше). Материк культураларына хас булган дөнья агачы турында күзаллау айнуларда юк[25].

М. М. Добротворский мәгълүматлары буенча, сахалин айнулары галәмне өлкәләргә бүлгән: кусунь катань — айнулар җирләре (авылы); аахто котань (түбән авыл) — җир асты дөньясы, анда кешеләрнең җаннары үлгәннән соң китә (яхшылар анда барлык хисләр белән ләззәтләнә, явызлар җәһәннәмдә кебек газаплана), анда этләр дә яши. Айнулар үле аюлар өчен урманнарда котан чокыры, ә тюленьнар һәм сивучалр өчен диңгездә атуй котань[26] тораклыклары корганнар.

Айнулар политеистик халыклар булганга, алар табигатьне илаһилаштыралар. Шулай да табигатьнең барлык күренешләре дә илаһлар дип саналмаган. Айнулар өчен алла — бу илаһларның җаннарын үз эченә алган нәрсә, ул я илаһлар дөньясында яши һәм кешеләр дөньясына төшә, я кеше дөньясында яши, тере яки үле табигать объектларында гәүдәләнә. Күктә илаһларның кеше кыяфәте бар һәм кешеләр өчен гадәти тормыш рәвеше алып баралар дип саналган, әмма җиргә төшкәч, алар аны хайван яки кош кыяфәтенә үзгәртәләр. Мәсәлән, ябалак, касатка һәм аю — айнулар арасында иң хөрмәтле хайваннар. Үзләренең яшәү шартларында иң зур вәкилләр булганга, аларга авыл, диңгез һәм тау илаһлары, шул исәптән, илаһлар дөньясыннан кешеләр дөньясына төшкән илаһлар әйләнгән өчен хөрмәтләгәннәр. Җирдә яшәүләренең максаты кешеләр белән аралашу булган, шуңа күрә җан ияләрен үтерү, кешеләр тиешенчә ритуаллар үтәгәндә, илаһлар теләгән эш итеп саналган. Ритуалларны үтәү мөһим дип саналган.

Айнуләр, илаһларның илтифатын алыр өчен, алардан берәр нәрсә сорар өчен яки алар күрсәткән мәрхәмәткә рәхмәт әйтер өчен, дога кылганнар һәм илаһларга шәраб һәм ритуаль инау таяклары бүләк итеп биргәннәр, алар өчен бу илаһлар дөньясында мөмкин түгел дип саналган, шуңа күрә алар өчен бүләкләр бик кирәк булган. Догалар һәм бүләкләр Аллага күбрәк хөрмәт күрсәтү яки аны сөендерү өчен үткәрелгән йолалар белән бергә китерелгән. Аллаһы рухына яки аның бүләкләренә тиешле итеп карау булмау аны ачуландырачак, ул кешеләр дөньясына килми яки аларга үз мәрхәмәтен бирми, һәм бу ачлыкка китерәчәк дип саналган[27].

Шаманлык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Айнуларда шаманнар беренче чиратта «примитив» тылсымлы-дини белгечләр буларак каралган, алар шулай ук индивидуаль ритуаллар үткәргәннәр. Алар кешеләр һәм дини учреждениеләр вәкилләре булган монахлар, руханилар һәм башка дини белгечләрдән дә, һәм катлаулы ритуалларда бурычларын үтәүчеләрдән дә әһәмиятсездип саналган[28].

Корбан китерү[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Айнулар арасында XIX гасыр ахырына кадәр корбан китерү практикасы киң таралган булган. Корбаннар аю һәм бөркет культы белән бәйле булган. Аю аучы рухын символлаштырган. Аюларны ритуал үткәрү өчен махсус үстергәннәр. Йортта йола үткәрелгән хуҗа мөмкин кадәр күбрәк кунакларны чакырырга тырышкан. Айнулар сугышчы рухы аю башында яши дип санаганнар, шуңа күрә корбанның төп өлеше хайванның башын кисү булган. Шуннан соң башны йортның көнчыгыш тәрәзә янына урнаштырганнар, ул изге дип саналган. Тантанада катнашучылар үтерелгән хайванның канын түгәрәк буенча тапшырылган касәдән эчәргә тиеш булганнар, бу ритуалда катнашуны символлаштырган. Toy C.H. An Early form of Animal Sacrifice // Journal of the American Oriental Society, Vol. 26 (1905), p. 138—140.

Мирас[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Япония Хөкүмәте айнуларны япон мәдәнияте белән актив рәвештә бәйли. Айнуларны үз исемнәрен япон исемнәренә үзгәртергә мәҗбүр итәләр, традицион эшчәнлек белән шөгыльләнүне тыялар, аучылык һәм балык тоту, шулай ук күп ритуаллар үткәрү тыела. Айнуларга япон телен, тарихын һәм мәдәниятен өйрәткәннәр, һәм алар японнар тарафыннан зур дискриминациягә дучар булганнар, шуңа күрә күпләр үзләренең чыгышларыннан ояла башлаганнар һәм үзләре туган телләрен кулланудан һәм традицияләрне саклаудан баш тартканнар. Туган теле һәм традицияләре тулысынча югалмасын өчен, Юкиэ Тири 1922 елда айнуларның «Айну синъесю» халык авыз иҗат җыентыгын төзи. Ул аны япон теленә тәрҗемә итә, бу аның өчен икенче туган теле була, аны япон аудиториясе дә укыячак дип өметләнә[27]

Илбасарлар белән көрәш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ир-ат-айн (ягъни 1880 еллар тирәсе)

Дземон чорының уртасыннан Япония утрауларына башка этник төркемнәр килә башлый. Башта Көньяк-Көнчыгыш Азиядән күченүчеләр килә, алар нигездә австронезия телләрендә сөйләшкәннәр. Алар башлыча Рюкю архипелагында һәм Кюсю утравының көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашалар. Айнуларның Сахалинга, Түбән Амургаһәм Курил утрауларына миграциясе башлана. Аннары, Дземон чоры ахырында — Яей башында, Япония утрауларына Көнчыгыш Азиядән, күбесенчә Корея ярымутравынан, берничә этник төркем килә, моның турында хәзерге японнар һәм кореялылар арасында таралган O2b гаплогруппасы сөйли, аның нәтиҗәсе булып Япония архипелагында бөтенләй яңа Яей культурасының барлыкка килүе һәм тиз таралуы тора.

Алар терлекчелек, аучылык, игенчелек белән шөгыльләнгәннәр һәм пуёс диалектында сөйләшкәннәр. Бу этник төркем япон этносына башлангыч биргән.

Ямато дәүләте барлыкка килгәч, Ямато дәүләте белән айнлар арасында даими сугышлар башлана. Япониялеләрнең ДНКсын тикшерү японнарда Y-хромосомалы O2b1 асгруппасы[29] , ягъни 80 % японнарда табылган Y-хромсома гаплогрупасы булуын күрсәтә. 15 процент ешлыгында C3 гаплогруппасы очрый. Бу Дзёмон һәм Яой халыкларының бер-берсеннән нык аерылып торуларын күрсәтә. Шулай ук шуны да истә тотарга кирәк: айнулар төрле төркемнәрдә булган: кайберләре җыю, аулау һәм балык тоту белән шөгыльләнгән, ә кайберләре катлаулырак социаль системалар төзегән.

Ямато һәм Айну дәүләтләре каршылыгы якынча бер ярым мең ел дәвам итә. Озак вакыт (VIII гасырдан башлап һәм XV гасырга кадәр диярлек) Ямато дәүләте чиге хәзерге Сендай шәһәре янында үтә, һәм Хонсю утравының төньяк өлеше японнар тарафыннан бик начар үзләштерелә. Японнар хәрби яктан бик озак айнулардан артта калалар. Яматоның төньяк чикләрен саклаган япон хәрби отрядларында берничә гасырдан соң гына «самурайлык» дип аталган нәрсә барлыкка килә. Самурай мәдәнияте һәм сугыш алып бару техникасы күпчелектә айну сугыш алымнарына барып тоташа һәм үзенә күп айну элементларын кертә, ә аерым самурай кланы үз чыгышы буенча айнуларга барып тоташа, аның иң билгелесе булып — Абэ кланы тора.

780 елда Айнулар җитәкчесе Атеруй[en] японнарга каршы фетнә күтәрә: Китаками елгасында 6 мең сугышчыдан торган отрядны тар-мар итә[30]. Соңрак японнар ришвәт ярдәмендә Атеруны кулга алалар һәм аны 803 елда җәзалап үтерәләр. 878 елда айнулар тагын фетнә күтәрә һәм Акита ныгытмасын яндыра, ләкин соңыннан японнар белән килешүгә киләләр[31]. Хонсюның төньягында 1051 елда да айнулар фетнәсе була[32].

ХV гасыр уртасында гына Такэда Нобухиро җитәкчелегендәге кечкенә самурайлар төркеме Хаккайдога күчеп китә һәм утрауның көньяк читендә (Осима ярымутравында) беренче япон поселогын нигезли. Такэда Нобухиро Мацумаэ кланына нигез салучы булып санала, ул 1799 елга кадәр Хоккайдо утравы белән идарә итә, ә аннары идарә үзәк хөкүмәт кулына күчә. Утрауны колонизацияләгәндә Мацумаэ кланы самурайлары еш кына айнулар тарафыннан кораллы каршылыкларга дучар була.

Мацумаэда идарә итү системасы болай булган: кландагы самурайларга яр буендагы участоклар (чынлыкта алар айнуларга караган) бирелә, әмма самурайлар балык тота да, ау белән шөгыльләнә дә белмәгәннәр һәм теләмәгәннәр, шуңа күрә бу участокларны барлык эшләрне башкаручыларга арендага бирәләр. Алар үзләрендә ярдәмчеләр — тәрҗемәчеләр һәм күзәтчеләр җыя. Тәрҗемәчеләр һәм күзәтчеләр күп кенә җинаятьләр кылган: өлкәннәр һәм балалар белән мәрхәмәтсез мөгамәлә иткәннәр, айну хатыннарын көчләгәннәр, айнуларга карата сүгенү иң гадәти эш булган. Айнулар чынлыкта коллар дәрәҗәсендә булганнар. Күп кенә яшь айнулар үзләренең традицион әйләнә-тирәсеннән чыгарылып, японнар тарафыннан төрле эшләргә юнәлтеләләр — мәсәлән, Хоккайдоның үзәк районнарыннан килгән айнулар традицион тормыш рәвешен саклап кала алмаган табигый булмаган тыгыз шартларда яшәгән Кунашир һәм Итурпа утрауларына диңгез кәсепләренә эшкә җибәреләләр.

Моны айнулар геноциды дип атап була[33].

Эдзо (1869 елдан — Хоккайдо)[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Хоккайдо утравынан бер төркем айнулар. XIX гасыр ахыры

Кунашир һәм Менаси айнулары фетнәләрне басудан соң, үзәк сёгун хөкүмәте комиссия җибәрә. Үзәк хөкүмәт вәкилләре аборигеннар белән бәйле сәясәткә үзгәрешләр кертүне тәкъдим итә: мәрхәмәтсез указларны юкка чыгару, һәр районда табиблар билгеләү, япон телен өйрәтү, игенчелек, әкренләп япон гореф-гадәтләренә ияләштерү планлаштырыла. Шулай итеп ассимиляция башлана. Хоккайдоның чын колонизациясе 1868 елда Медзи реставрациясеннән соң гына башланган: ир-атларны сакалларын кисәргә мәҗбүр итәләр, хатын-кызларга иреннәрендә татуировка ясарга, традицион айну киемен кияргә тыялар. XIX гасыр башында ук айну ритуалларын, аеруча Иёмантэны үткәрүгә тыю кертелә[34].

Япониянең Хоккайдо колонистлары саны тиз үсә. Мәсәлән, 1897 елда утрауга 64 350 кеше күчеп килә, 1898 елда — 63 630 кеше, ә 1901 елда — 50 100 кеше. 1903 елда Хоккайдо халкы 845 мең японнан һәм 18 мең генә айнудан тора. Хоккайдо айнуларын иң каты японлаштыру чоры башлана[35]. 1899 елда абориген халыкны яклау турында закон кабул ителә: һәр айн гаиләсенә җир һәм җирле салымнардан, шулай ук теркәү түләүләреннән 30 елга азат ителә торган җир участогы бирелә[36]. Шул ук закон айн җирләре аша бары тик губернатор санкциясе белән генә йөрергә рөхсәт итә, ярлы айну гаиләләренә орлыклар бирүне, шулай ук мохтаҗларга медицина ярдәме күрсәтүне һәм айн авылларында мәктәпләр төзүне күздә тота[37]. 1937 елда япон мәктәпләрендә айну балаларын укыту турында карар кабул ителә[38].

Сахалин һәм Курил[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1855 елдагы Симод килешүе буенча Сахалин уртак япон-рус файдалануында була, ә Курил утраулары болай бүленә: Япония Хабомаи, Кунашир һәм Итурп утрауларына, ә Россия — Урупадан Шумушуга кадәрге утрауларга ия була. Курил айнулары русларга японнарга караганда күбрәк тартыла: аларның күбесе рус телен белгән һәм православие динен тоткан. Алар руслар килгәнче яшәгән җирдә яшәгәннәр һәм шул ук шөгыльләр белән шөгыльләнгәннәр.

1875 елда Петербург килешүе нигезендә бөтен Сахалин Россиягә беркетелә, ә Курил утраулары Япониягә тапшырыла.

1875 елдан 1905 елга кадәрге чорда айнулар Сахалин төп халык буларак икегә бүленгәннәр. Айну кабиләсенең өчтән бер өлеше, 850 кеше, көчләп Хоккайдога алып кителә һәм японлаштырыла. Япония колонизация бюросы хезмәткәрләре Анива буеннан киткән һәм эш көченә мохтаҗ булган Датэ һәм Сухар балыкчылык компанияләре файдасына айнуларны күчерергә мәҗбүр итә. Сахалин җирлеләре, ата-бабаларының каберләренә барып җитә алырлар дип өметләнеп, Сахалин утравының көньяк ярыннан тар Лаперуз бугазы белән аерылып торган Соя борыны районына гына күченергә ризалашалар. Әмма Хоккайдо үсеш агентлыгы, сахалин айнуларын японлаштыру өчен, аларның даими яшәү урыны итеп Цуисикаридагы Исикари елгасының сазлыклы ярын билгели.

1886 елда җәйдән көзгә кадәр Хоккайдода холера һәм чума эпидемиясе көчле була, шуның нәтиҗәсендә сахалин айнуларының 40 %ы үлә.

Соңрак (1880 еллар ахырында һәм рус-япон сугышыннан соң күчерелгән кешеләр үз туган җирләренә кайтып китә башлагач) аларны 1875 елдан соң Сахалинда калган туганнары арасыннан аерып тору өчен исикари-айна дип атый башлыйлар[39].

Хәзерге айнулар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Айнулар Япониядә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Хоккайдода айнулар таралышы картасы

Хәзерге вакытта Япониядә 25 000ләп айну яши. Айнулар озак вакыт үзләрен япон дип танымый, япон культурасын кабул итми, суверен милли дәүләт булдыруны таләп иткәннәр. Айну милләтчелегендә рюкю милләтчелеге белән бик күп уртаклык бар[40].

2008 елның 6 июнендә Япония парламенты хөкүмәтне япониянең җирле халкы буларак айнуларны танырга һәм бу төркемгә карата дискриминацияне туктатырга чакыручы мәҗбүри резолюция кабул итә. Резолюция Айну халыкларын аерым телле, динле һәм мәдәниятле җирле халык итеп таныган[41]. Әмма бу хәлне үзгәртми һәм үсешкә китерми, чөнки хәзерге вакытта барлык айнулар тулысынча ассимиляцияләнгән (японлашкан) һәм японнардан берничек тә аерылып тормыйлар. Алар еш кына үз культуралары турында япон антропологларыннан күпкә азрак беләләр һәм аны якларга омтылмыйлар, бу озакка сузылган дискриминация белән аңлатыла[42]. 2019 елның февралендә Япония хөкүмәте айну халкының хокукый статусын ныгыта, анда айнуларны рәсми рәвештә җирле халык дип таныган закон проектын кабул итә. Моннан тыш, закон проекты хакимиятләрдән традицион айнулар тормышына карата төрле рөхсәт алу процедураларын гадиләштерүгә юнәлтелгән 2019 елның 19 апрелендә Япония хөкүмәте тарафыннан «Япон халкының горурлыгын хөрмәт итүче җәмгыять төзү турында закон кабул ителгән», ул рәсми рәвештә Хоккайдо айнуларын Япониянең төп халкы дип таныган[43].

1984 елның апрелендә Сирауа бистәсендә айнулар музее ачыла. 2018 елның 31 мартында милли музей өчен урын азат итү өчен ябылган, милли музей исә 2020 елның 12 июлендә ачылган . Музей һәм аның янында урнашкан айну милли паркы айнур халкын яклау һәм аларның мәдәниятен һәм телен популярлаштыру өчен база булып хезмәт итә[44]. Айнулар 2020 елда Япониядә узган XXXII Җәйге Олимпия уеннарын ачу тантанасы катнашкан[45].

Россиядә айнулар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төп мәкалә: Россиядә айнулар

Россиядә айнулар (рус. Айны в России) ― Россия Федерациясенең Сахалин өлкәсендә, Хабаровск краенда һәм Камчаткада яшәүче милли азчылык[d]. 2010 елда Россиядә 109 айну яшәгән: 94 кеше Камчатка краенда, 4 кеше Диңгез буе краенда, 3 кеше Сахалин өлкәсендә, 1 кеше Хабаровск краенда, 4 кеше Мәскәүдә, 1 кеше Санкт-Петербургта, 1 кеше Свердловск өлкәсендә, 1 кеше Ростов өлкәсендә.

Айну теле[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төп мәкалә: Айну теле

Айну теле яки айну теле (айнуча: アイヌ イタㇰ айну итак, япон теле: アイヌ語 айнуго, русча : курильской языкъ) изолят телләр гаиләсенең изолят телләр төркеменә кергән тел. Язу катакана (япон телендә алынма сүзләр өчен кулланыла торган иҗек әлифбасы) һәм латин язуына нигезләнгән. Тарихи кириллица белән дә язылып куелган булган.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Паллас П. С. Сравнительные словари всех языков и наречий. әлеге чыганактан 2018-10-03 архивланды.. — репринт. изд. — М., 2014. — С. 45.
  2. Арутюнов С. А. Айны.. әлеге чыганактан 2018-01-21 архивланды. 2018-01-21 тикшерелгән.
  3. Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.. әлеге чыганактан 2021-12-09 архивланды.: см.: СОСТАВ ГРУППЫ НАСЕЛЕНИЯ «ЛИЦА, УКАЗАВШИЕ ДРУГИЕ ОТВЕТЫ О НАЦИОНАЛЬНОЙ ПРИНАДЛЕЖНОСТИ» ПО СУБЪЕКТАМ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. әлеге чыганактан 2012-10-18 архивланды.)
  4. Фролова Е. Л., Такакура Хироки, Токуда Юкако (2010). Взгляд на историю Японии с точки зрения ее коренных народов: прошлое и настоящее айнов (ru). CyberLeninka. әлеге чыганактан 2022-01-29 архивланды. 2020-02-13 тикшерелгән.
  5. Yusuke Watanabe, Izumi Naka, Seik-Soon Khor, Hiromi Sawai, Yuki Hitomi, Katsushi Tokunaga, Jun Ohashi Analysis of whole Y-chromosome sequences reveals the Japanese population history in the Jomon period. әлеге чыганактан 2019-09-30 архивланды., 2019
  6. Yu-Chun Li et al. Mitogenome evidence shows two radiation events and dispersals of matrilineal ancestry from northern coastal China to the Americas and Japan 2023 елның 29 июль көнендә архивланган. // Cell, May 09, 2023
  7. Michael F. Hammer, Tatiana M. Karafet, Hwayong Park, Keiichi Omoto, Shinji Harihara, Mark Stoneking and Satoshi Horai. Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes // Journal of Human Genetics, Volume 51, Number 1 / January, 2006
  8. Yali Xue, Tatiana Zerjal, Weidong Bao, Suling Zhu, Qunfang Shu, Jiujin Xu, Ruofu Du, Songbin Fu, Pu Li, Matthew Hurles, Huanming Yang and Chris Tyler-Smith. Male demography in East Asia: a north-south contrast in human population expansion times // Genetics 172: 2431—2439 (April 2006)
  9. Atsushi Tajima, Masanori Hayami, Katsushi Tokunaga, Takeo Juji, Masafumi Matsuo, Sangkot Marzuki, Keiichi Omoto and Satoshi Horai, "Genetic origins of the Ainu inferred from combined DNA analyses of maternal and paternal lineages, " Journal of Human Genetics, Volume 49, Number 4 / April, 2004
  10. R. Spencer Wells et al. The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 2001 August 28; 98(18): 10244-10249
  11. Ivan Nasidze, Dominique Quinque, Isabelle Dupanloup, Richard Cordaux, Lyudmila Kokshunova, Mark Stoneking. "Genetic Evidence for the Mongolian Ancestry of Kalmyks // American Journal of Physical Anthropology 126:000-000 (2005)
  12. Hanihara K. Dual Structure Model for the Formation of the Japanese Population//International Symposium on Japanese as a member of the Asian and Pacific population/Ed. Hanihara K. September 25 — 29, 1990, Kyoto
  13. Акулов А. Ю. К истории вопроса о цорпок-куру. Связи культуры айнов с культурой Дзёмон//Этнографическое Обозрение № 2, 2007
  14. История Японии. Т.I С древнейших времен до 1868 г., М., Институт востоковедения РАН. — 659 с.
  15. Munro N.G. Prehistoric Japan, Yokohama, 1911
  16. Chamberlain B.H. The language, Mythology and Geographical Nomenclature of Japan Viewed in the Light of Aino Studies//Memoires of the Literature College, Imperial University of Japan 1, 1 — 75, 1887
  17. Хасимото К. 橋本潔 Айну го дэ ходоку Гиси вадзин дэн アイヌ語で解く「魏志倭人伝」 Сведения о людях ва из хроники Вэй-чжи, интерпретированные при помощи айнского языка
  18. Киндаити К. 金田一京助Кодай эмиси то айну 古代蝦夷とアイヌ Древние эмиси и айны, Токио, 2004
  19. Matsumoto H. Notes on the Stone Age People of Japan // American Anthropologist, New Series, Vol. 23, No. 1 (Jan. — Mar., 1921), pp. 72.(ингл.)
  20. особая категория мужчин в племени, предназначенных для гомосексуальных отношений
  21. Полонский А. С. Курилы / Вступ. ст. и примеч. В. О. Шубина // Краеведческий бюллетень. 1994. N3. 192c., с.33
  22. Подмаскин В. В. Этномедицина и этнодиетология в истории и культуре народов Дальнего Востока России (XVIII—XX вв.). Владивосток, 2011. 304 с., стр.224
  23. Пилсудский Б. О. Фольклор сахалинских айнов. Южно-Сахалинск, 2002. 62 с., стр.19
  24. Попов А. А. Плетение и ткачество у народов Сибири в XIX и первой четверти XX столетия // СМАЭ. М.; Л: Изд-во АН СССР, 1955. Т. 16., стр.39-146
  25. Подмаскин В. В.. Географические термины айнов как историко-этнографический источник. КиберЛенинка. әлеге чыганактан 2023-02-13 архивланды. 2023-04-30 тикшерелгән.
  26. Добротворский М. М. Айнско-русский словарь. Казань, 1875. 487 с.
  27. 27,0 27,1 Е. Г. Тюрленева Собрание божественных песен Айну (Айну синъёсю) Тири Юкиэ(рус.) // Ежегодник Япония : Институт востоковедения РАН. — Т. 48. — С. 370–416. — DOI:10.24411/0235-8182-2019-10016 Архивировано из первоисточника 12 декабрь 2022.
  28. Ohnuki-Tierney E. Shamans and Imu: Among Two Ainu Groups Toward a Cross-Cultural Model of Interpretation // Ethos Vol. 8, No. 3 (Autumn, 1980), pp. 204
  29. Michael F. Hammer, Tatiana M. Karafet, Hwayong Park, Keiichi Omoto, Shinji Harihara, Mark Stoneking and Satoshi Horai, «Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes», Journal of Human Genetics Volume 51, Number 1 / January, 2006.
  30. Стр. 58—59. әлеге чыганактан 2015-10-24 архивланды. 2015-06-15 тикшерелгән.
  31. С. 61. әлеге чыганактан 2015-10-24 архивланды. 2015-06-15 тикшерелгән.
  32. С. 60. әлеге чыганактан 2015-10-24 архивланды. 2015-06-15 тикшерелгән.
  33. Владимир ЯМПОЛЬСКИЙ. ТРАГЕДИЯ АЙНОВ — ТРАГЕДИЯ РОССИЙСКОГО ДАЛЬНЕГО ВОСТОКА. әлеге чыганактан 2018-09-27 архивланды. // Камчатское Время
  34. Таксами Ч. М., Косарев В. Д. Кто вы айны?; Miyajima T. The Land of Elms
  35. Васильевский Р. С. По следам древних культур Хоккайдо: 35
  36. http://static.iea.ras.ru/books/Arutyunov_Shchebenkov_1992.pdf 2015 елның 24 октябрь көнендә архивланган. С. 87
  37. http://static.iea.ras.ru/books/Arutyunov_Shchebenkov_1992.pdf 2015 елның 24 октябрь көнендә архивланган. С. 87 — 88
  38. http://static.iea.ras.ru/books/Arutyunov_Shchebenkov_1992.pdf 2015 елның 24 октябрь көнендә архивланган. С. 90
  39. Лим С. Ч. Из истории сахалинских айнов — вынужденных мигрантов: 1875—1948 гг.
  40. «Low M.» Physical Anthropology in Japan The Ainu and the Search for the Origins of the Japanese // Current Anthropology, Vol. 53, No. S5, The Biological Anthropology of Living Human Populations: World Histories, National Styles, and International Networks (April 2012), pp. S57-S68(ингл.)
  41. BBC NEWS &124; Asia-Pacific &124; Recognition at last for Japan’s Ainu. әлеге чыганактан 2018-12-12 архивланды. 2020-02-28 тикшерелгән.
  42. Айнский вопрос. Имеют ли японцы права на … японские острова?. әлеге чыганактан 2014-08-23 архивланды. 2010-10-23 тикшерелгән.
  43. Emiko Jozuka. Japan's Ainu will finally be recognized as indigenous people. CNN. әлеге чыганактан 2019-04-22 архивланды. 2019-04-22 тикшерелгән.
  44. UPOPOY NATIONAL AINU MUSEUM and PARK. UPOPOY NATIONAL AINU MUSEUM and PARK. әлеге чыганактан 2019-05-28 архивланды. 2019-05-28 тикшерелгән.
  45. Ryuichi Arai, Hiroyuki Asatsuma (2021-07-24). How Tokyo's opening ceremony spotlighted medical staff, 3/11 and the 1964 Olympic legacy (en). Mainichi Daily News. әлеге чыганактан 2021-07-26 архивланды. 2021-07-26 тикшерелгән.

Библиография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • А — Анкетирование [Электронный ресурс]. — 2017. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
  • Арутюнов С. А., Щебеньков В. Г. Древнейший народ Японии. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1992. — 208 с.: ил. — Серия «Рассказы о странах Востока». — ISBN 5-02-017377-0.
  • Васильевский Р. С. По следам древних культур Хоккайдо. — Новосибирск: Наука, Сибирское отделение, 1981. — 176 с.: ил. — Серия «Страны и народы».
  • Кондратов Александр. Земля людей — земля языков. — М.: Детская литература, 1974. — 192 с.: ил.
  • Невский Н. А. Айнский фольклор. — Наука, Главная редакция восточной литературы, 1972. — 176 с.
  • Онуки-Тирни Э. Айны северо-западного побережья Южного Сахалина / Пер. с англ. Т. П. Роон // Краеведческий бюллетень. — № 1-4. — Южно-Сахалинск, 1996.
  • Пилсудский Б. Фольклор сахалинских айнов 2008 елның 18 июль көнендә архивланган. — Южно-Сахалинск: Сахалинское областное книжное изд-во, 2002. — 61 с. — ISBN 5-88453-083-6.
  • Соколов А. М. Айны: от истоков до современности. Материалы к истории становления айнского этноса. — СПб.: Изд-во МАЭ РАН, 2014. — 766 с.: ил.
  • Спеваковский А. Б. Духи, оборотни, демоны, божества айнов. — М.: Наука, Главное издательство восточной литературы, 1988. — 206 с.
  • Таксами Ч. М., Косарев В. Д. Кто вы, айны? — М.: Мысль, 1990. — 318 с. — ISBN 5-244-00431-X.
  • Щепкин В. В. Айны как «другой» Японии в сочинениях японских мыслителей XVIII в.// Orientalia et Classica: Труды Института восточных культур и античности. Вып LXIX. История и культура традиционном Японии 10. М., 2017. С. 222—232.
  • Batchelor J. Items of Ainu Folk-Lore // The Journal of American Folklore, Vol. 7, No. 24 (Jan. — Mar., 1894), pp. 15-44
  • Low M. Physical Anthropology in Japan The Ainu and the Search for the Origins of the Japanese// Current Anthropology, Vol. 53, No. S5, The Biological Anthropology of Living Human Populations: World Histories, National Styles, and International Networks (April 2012), p. S57-S72.(ингл.)
  • Matsumoto H. Notes on the Stone Age People of Japan // American Anthropologist, New Series, Vol. 23, No. 1 (Jan. — Mar., 1921), p. 72-91.(ингл.)
  • Miyajima T. Land of Elms. The History, Culture, and Present Day Situation of the Ainu People. Eng. Transl. Witmer R., Canada, 1998
  • Munro N.G. Ainu creed and cult. N.Y. — London, 1963
  • Munro N.G. Prehistoric Japan Yokohama. 1911
  • Ohnuki-Tierney E. Ainu of North-West Cost of Southern Sakhalin. N-Y, 1984
  • Toy C.H. An Early form of Animal Sacrifice // Journal of the American Oriental Society, Vol. 26 (1905), pp. 137—144.(ингл.)
  • Ohnuki-Tierney Е. & Simeon G. On the Present-Day Ainu // Current Anthropology Vol. 16, No. 2 (Jun., 1975), pp. 287—288
  • Baba M. Smoking Among the Ainu // Man Vol. 49 (Sep., 1949), pp. 97-100

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]