Lämbda-CDM modele

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Lämbda-CDM modele latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
ƣələmneꞑ tɵzeleşe
Космология
Ilc 9yr moll4096.png
Өйрәнелә торган объектлар һәм җәрәяннәр
Галәм тарихы
Күзәтелә торган җәрәяннәр
Космологик модельләр

Ləmbda-CDM modele yəki ΛCDM (qısqartma ingl. Lambda-Cold Dark Matter) - ƣələmneꞑ zamança kosmologik modele, anıꞑ buyınça yassı-fəzalı ƣələm barion matdəse, qara energiə (ul Eynşteyn tigezləməsendə Kosmologik daimi Λ belən taswirlana) həm salqın qara matdə (ingl. Cold Dark Matter) belən tutırılƣan.

Bu model buyınça ƣələmneꞑ yəşe 13,75 ± 0,11 mlrd. yılƣa tigez.

Şuşı modeldə ƣomumi çaƣıştırmalılıq teoriəse kosmologik masştabta dɵres bulıp sanala.

Bu model 1990 yıllarda buldırıla həm ƣələmneꞑ yassı buluın həm başlanƣıç yarsular spektrın ƣələmneꞑ inflətsiəse yərdəmendə aꞑlata.

Taswir[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Bügenge kɵngə raslanƣan kosmologik məslək buyınça zur masştabta ƣələm izotrop (barlıq yünəleşlərgə bertigez) həm beriş bula.

Ləmbda-CDM modele - barion matdəse, qara matdə həm qara energiəne isəpkə aluçı Fridman modele, ƣələmneꞑ zamança kiꞑəyü modele.

Matematik apparat Fridman ƣələme metrikasında nigezlənə: interval:

,

biredə k:

  • k=0 ɵç ülçəmle yassılıq ɵçen
  • k=1 ɵç ülçəmle sfera ɵçen
  • k=-1 ɵç ülçəmle hipersfera ɵçen

x — ɵç ülçəmle radius-vektor: .

  • Energiə tigezləməse:
  • Xərəkət tigezləməse:
  • ɵzleksezlek tigezləməse:

biredə Λ — Kosmologik daimi, ρ — ƣələmneꞑ urtaça tıƣızlıƣı, P — basım, с — yaqtılıq tizlege.

,

biredə

- matdəneꞑ tıƣızlıƣı / çik tıƣızlıƣı
- qara energiəneꞑ tıƣızlıƣı / çik tıƣızlıƣı
- çik tıƣızlıƣı
- fəzanıꞑ kəkrelege ɵçen cawaplı əƣza
- çik tıƣızlıƣı

Tarix[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1965 yılda relikt nurlanışnı tabu Zur Şartlaw həm ƣələmneꞑ inflətsiəse tɵp farazların rasladı. Şul waqıttan ƣələm kiꞑəyə, ə anıꞑ irtə xaləte tıƣız həm qaynar bulƣanı dip sanala.

Sıltamalar[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]