Şәymorza

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Borındıq timer yul stantsiәsenә 8, Sember pristanenә 60, Tәteşkә 70 çaqrımda urnaşqan Yaŋa Şәymorza awılınıŋ tarixı qayan hәm qayçannan kilә soŋ? Tabıği ki, anı ıŋ әwwәl İske Şәymorzadan başlarğa kirәkter. P. Martınov 1903 yılda basılıp çıqqan “Селения Симбирского уезда” dıgәn xezmәtendә : “... İske Şәymorza awılı tatarlar hәm çuwaşlar yәşi . 1674 yıllda Olı Çınlı awılında turındağı yazmalarda uk inde İske Şәymorza awılı turında iskә alına ...” dip yaza da, tağın “awıl Urazbay dıp atalğan ... tatarlar kilep utırğaç, iseme üzgәrgәnder... “ digәn tomanlı nәticәgә kilә. Awıl qayçan Urazbay dip atalğanın tөgәl genә әytergә Martınov әfәnde dә awırsına, bazmıy. Өlkәnnәrneŋ sөyәlәwenә qarağanda, Qazan - Qarsun yulında talawlar yışayğaç, Aqbulat hәm Çınlı yılğaları kilep quşılğan çatta, Әxmәt qırı digәn matur urında utırğan Urazbay awılın, mәcbürilәb, şul yul buyına - xәzerge urınğa küçerәlәr. Awıl berençe kilep utırğan keşeneŋ iseme Şәhimorza dıp atala başlıy. P. Martınow әfәndeneŋ yuğarıda kürsәtelәn yazmasında Şәymorza awılınıŋ 33 tatarına yaxşı xezmәtlәre өçen 1700 elnı 3390 distәnә sөrü cirlәre, 1360 distәnә peçәnlek bolın hәm 1220 distәnә urman birelüe turında әytelә. Bәlki awıl şul yaŋa birelgәn urınğa küçkәndә, berençe kilep utırğan Şәhimorzanıŋ iseme belәn atala başlanıwı dөrester?!. Hәm tora - bara az gına fonetik üzgәreş kiçerep Şәymorzağa әylәngәnder. Bolaw dip әytergә nigez bar. Çөnki riwayәtlәr hәm tarıxı çığanaqlar raslawınça, berençe kilep utırğan keşeneŋ çınnan da Şәhimorza buluwı bilgele. Dimәk, bez yuğarıda kürsәtelgәn çığanaqlarğa tayanıp, Şәymorza awılınıŋ tarixı 1674-1700 yıllardan uq kilә dip әytә alabız. 1924 yıllda tuğan, 1947 yılldan başlap 1985 yıllğa qәdәr başta sekretar, annarı awıl sowetı rәise bulıp eşlәgәn Rәxımgan Gıymadi ulı Sırazownıŋ sөyәlәwençә (ә ul üz çiratında babası Әbsәlәmnәm işetep qalğan), Yaŋa Şәymorza awılı monnan 300 yıllar elek iskesennәn ayırılıp çıqqan hәm xәzerge urınğa - Zөyәneŋ quşıldıgı Tilçә yılğası buyına kilep utırğan.İŋ berençe bulıp monda dürt tatar hәm өç çuwaş ğailәse küçep kilә. Ә çuwaşlarnıŋ berse - Qulagi nәsele - Yaŋa Şәymorzada qala hәm alarnıŋ nәsel - nәsebe monda kümelgәn. Yaŋa urınğa urınğa küçenüneŋ sәbәbe bilgesez. Hәrxәldә obyektiv hәm subyektiv sәbәplәre bulğandır bilgele. Mәgәr üzara ızgış - talaş arqasında bulırğa tıeş tügel. Çөnki 1912 yılgı Stolıpin reformasına qadәr İske Sәymorza awılı krestyannarı igenne bergәlep igәlәr, tөrleklәrne dә urtaq bolınnarda kөtәlәr.