Шаһнамә

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Шаһнамә latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Шаһнамә
Сурәт
Нигезләнү датасы 1011
Мәдәният Зур Иран[d]
Атама شاهنامه
Жанр Эпос һәм эпос[d]
Басма яки тәрҗемәләре Baysonghor Shahnameh[d], Great Mongol Shahnameh[d], Флоренция Шаһнамәсе, Виндзор Шаһнамәсе, Shahnameh of Rashida[d], Shahnameh of Shah Tahmasp[d], Shahnamah of Ibrahim Sultan[d], Beirut Shahnameh[d], The Epic of Kings[d], Shahnama Walters Ms. W.603[d], Shahnameh Princeton Ms. 58 G[d], Shahnameh Princeton Ms. 57 G[d], Shahnameh manuscript San Diego Museum of Art 1990:340[d], Shahnameh Princeton Ms. 59 G[d], Shahnameh manuscript RVI 961-966, 974, 1876-1887[d], Shahnameh manuscript Met 1970.301[d], Shahnameh of Shah Abbas[d], Shahnameh manuscript Topkapı Hazine 1511[d], Topkapı Sarayı Album Hazine 2153[d], First Small Shahnama in the Metropolitan Museum of Art[d], Shahnameh manuscript Walters Ms. W. 600[d], Shahnameh manuscript IMJ 571.69, 618.69, 570.69[d], Shahnameh manuscript Christie's 2001 October 16, lot 76[d], Le livre des rois[d], Julius Mohl edition of Shahnameh[d], Turner Macan edition of Shahnameh[d], Book of Kings (Shahnama) illustrated by Mu'in Musavvir (CBL Per 270)[d] һәм Shahnameh of Shah Isma'il II[d]
Автор Фирдәүси
Чыгыш иле Газнәвиләр дәүләте[d]
Әсәр яки аның атамасы теле фарсы теле
Чыгару датасы 1000
Персонажлар исемлеге list of Shahnameh characters[d]
Персонажлар Гайомарт[d], Хушанг[d], Джамшид[d], Заххак[d], Ангра-Маинью, Каве[d], Траэтаона[d], Афрасиаб (правитель)[d], Бабак (сасанидский офицер)[d], Bijan and Manijeh[d], Бахрам Чубин[d], Исфандияр[d], Фаранак, Фарангис[d], Gordafarid[d], Гарсиваз, Haftvād[d], Arash[d], Атвия[d], Арнаваз, Faramarz[d], Farhad[d], Кэрсаспа[d], Giv[d], Karen[d], Ирадж[d], Alexander the Great in legend[d], Кей-Хосров[d], Keshvad[d], Кей Кавус, Katāyoun[d], I Хөсрәү, Манучехр[d], Мәһраб Каболи, Новзар[d], Nariman[d], Рахш, Roham[d], Рустам[d], Рустам Фаррохзад[d], Рудабе[d], Shaghad[d], Shahran Goraz[d], Shahrasb (Shahnameh)[d], Шәһрназ, Симург[d], Сиамак, Сиявуш[d], Сухраб[d], Sudabeh[d], Ширин[d], Сам (Шаһнамә персонажы), Сальм (герой)[d], Сасан[d], Tahmina[d], Тахмурас[d], Зал, Тур (герой)[d], Banu Goshasp[d], Sindukht[d] һәм Барбад[d]
Беренче юл به نام خداوند جان و خرد کزین برتر اندیشه برنگذرد
Авторлык хокуклары статысы 🅮[d] һәм 🅮[d]
Commons-logo.svg Шаһнамә Викиҗыентыкта

Шаһнамә(фар. شاهنامه – «Шаһлар китабы») – дөнья әдәбиятының иң мәшһүр иҗат үрнәкләреннән. Иранның бөек шагыйре Әбелкасыйм Фирдәүси (930 - 1020) әсәре.

Әсәрдә Иранның иң борынгы тарихыннан алып, VII гасырдан Ислам диненең фарсы җирләренә урнашуына кадәрге тарихи вакыйгалар тасвирлана. Шаһлар китабы – бер автор язган иң озын поэма. Аның күләме «Илиада» һәм «Одиссея»нең икесен кушкан чакта да ике тапкыр зуррак.[1].

Бу әсәрдә Ираннан кала Һиндстан, Үзәк Азия, Анатулы һәм Кавказда буыннан буынга күчкән авыз әдәбиятның бик яхшы үрнәкләре чагыла.

Сыйфатлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

«Шаһнамә» – ул проза һәм шигырь белән язылган төрле авторлар язган җыелмалар исеме. Аларның иң танылу алганы – 976—1011 елларда Фирдәүси язганы.

Фирдәүси Шаһнамә әсәрен солтан Мәхмүд Газнәви заманында, 1010 елның 8 март көнендә тәмалый[2] һәм аңа багышлау яза. Калган җыелмалардан бары фрагментлар гына сакланганлыктан, әсәрне тулаем Фирдәүсигә бәйлиләр. Фирдәүси язган вакытта ул әсәргә фарсы фольклорын күпләп җыя. Ул анда борынгы Иран мифларын, зәрдөштләрнең Авесталарын, шулай ук вакытсыз вафат булган шагыйрь Дакикиның җыелмасыннан 100 бәет чамасы материал кертә.

«Шаһнамә» композиция ягыннан 50 патшалыкка бүленгән. Аерым патшалыкларга әдәп-әхлакый яктан әһәмияткә ия зур дастаннар кергән. Шаһнамәне шартлы рәвештә өч өлешкә бүлеп була: мифологик, героик һәм тарихи өлешләргә.

Тулысынча фарсы телендә язылган «Шаһнамә» шул тел өчен бик зур роль уйный. Гарәп теле йогынтысына эләккән фарсы теленең яңарышын башлап җибәрә.

Автор күрсәткәнчә, «Шаһнамә» 60 000 бәеттән торган, ләкин текстның зур өлеше югалган булып санала. Мәс., 1957-80 елларда чыккан рус тәрҗемәсенә 52 009 бәет (104 018 юл) кергән.

Төрки телдә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Солтан тәкъдиме белән 1501 — 10 елларда "Шаһнамә" поэмасын фарсыдан төрки телгә Шәриф Амиди тәрҗемә итә ("Төрки Шаһнамә"). Тәрҗемәгә пролог һәм эпилог рәвешендә өстәп язган текстында 15—16 йөзләрдәге мәмлүкләр Мисырның идарәчеләре, илнең мәдәнияте, Каһирә шәһәренең топографиясе турында мәгълүматлар бирә. "Төрки Шаһнамә"нең кулъязма нөсхәләре Санкт-Петербург, Дүшәнбе, Каһирә, Лондон, Вена шәһәрләре китапханәләрендә саклана.[3]

Текст[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Галерея[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Iran. British Institute of Persian Studies, 2006. Vol. 44. Page 321.
  2. (ингл.) Khaleghi-Motlagh, Djalal (26 January 2012). Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life. Encyclopædia Iranica. 27 May 2012 тикшерелгән. “the poet refers... to the date of the Šāh-nāma’s completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010”
  3. [ШӘРИФ АМИДИ http://jazucilar.narod.ru/amidi.htm(үле сылтама)]

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]