Астрономия

Астрономия
Кыскача исем	ⴰⵙⵏⵉⵜⵔⵉ
... хөрмәтенә аталган	күк һәм йолдыз
Башлану вакыты	8 тысячелетие до н. э.
Өйрәнелгән тармак	астрономик җисем һәм кара сыекча[d]
Кайда өйрәнелә	фән белеме[d]
Һәштәге	Astronomie
Авторлык хокуклары статусы	🅮[d]
Нинди вики-проектка керә	Википедия:Проект:Астрономия, Википедия:Проект:Физика һәм Проект:Фән
Кыскарулар җәдвәле аббревиатурасы	astro.
WordLift сылтамасы	data.thenextweb.com/tnw/entity/astronomy/
Stack Exchange'да	astronomy.stackexchange.com
Астрономия Викиҗыентыкта

Астрономия (нөҗүм гыйлеме, грек. αστρονομία, αστρον — йолдыз һәм νόμος — канун) — күк йөзендә урнашкан барлык системаларны өйрәнгән фәнне һәм белем өлкәсен белдергән термин. Астрономия фәне — төрле күк җисемнәрен һәм гомумән галәмне өйрәнүче иң борынгы фәннәрнең берсе.

Өйрәнелүче объектлар

Шулай ук карагыз: Төркем:Астрономик объектлар.

Астрономияның замандаш коралы - радиотелескоплар комплексы

Астрономия төрле күк җисемнәренең урынлашуын, хәрәкәтен, төзелешен, барлыкка килүен, эволюциясен, физик үзлекләрен һәм химик составын өйрәнә. Болар арасына Кояш, Кояш системасындагы планеталар һәм аларның иярченнәре, астероидлар, кометалар, метеоритлар, планет-ара матдә, Кояш системасының тышындагы планеталар, томанлыклар, галактикалар һ.б. керә.

Кыскача тарих

Астрономия борынгы заманнарда көнкүреш ихтыяҗларын (календарьләр, навигация^[ru] һәм ел фасылларын фаразлау) канәгатьләндерү өчен барлыкка килгән. Беренче күзәтүләр Вавилонда, Мисырда һәм Кытайда алып барылган. Борынгы Грециядә Никея Гиппархы^[ru] йолдызлар өчен беренче каталог^[ru] төзегән, Клавдий Птолемей галәмнең геоцентрик моделен^[ru] тәкъдим иткән. Урта гасырларда үсеш Көнчыгышта (Әбу Махмуд аль-Хөҗәнди^[ru] гигант секстант төзегән, Такиюддин аш-Шами^[ru] Истанбулда зур обсерватория ачкан) барган. Яңарыш Чоры^[ru] Коперникның гелиоцентрик системасын^[ru], Галилейның телескопын һәм Кеплер кануннарын алып килгән. XX гасырда Хаббл^[ru] галактикаларны һәм галәмнең киңәюен^[ru] ачкан.

Күзәтү методлары

Физика кебек эксперименталь фәннәрдән аермалы буларак, астрономия күбесенчә галәмдәге җисемнәрдән килгән элетромагнит нурланышын пассив күзәтүләргә таяна. Төп методларга оптик^[ru], радиодулкыннар^[ru], инфракызыл^[ru], ультрашәмәхә^[ru], рентген^[ru] һәм гамма-астрономия^[ru] керә. Аларның һәрберсе спектрның^[ru] махсус аерым диапазонын куллана.

Танылган галимнәр

Шулай ук карагыз: Төркем:Астрономнар.

Борынгылык һәм антиклык астрономнары

• Никея Гиппархы^[ru] (як. 190 ел (б. э. к.) – як. 120 ел (б. э. к.)). Көн-төн тигезлекләренең прецессиясен^[ru] ачкан. 850 йолдыз өчен беренче каталог^[ru] төзегән. Йолдызча зурлык төшенчәсен гамәлгә керткән.
• Клавдий Птолемей (87 – 165). Үзенең «Әлмагест» әсәрендә галәмнең геоцентрик моделен^[ru] тәкъдим иткән. 48 йолдызлыкны каталоглаштырган. Фаразлаулар өчен җәдвәлләр төзегән.

Яңарыш чоры

• Николай Коперник (1473 – 1543). Галәмнең гелиоцентрик моделен^[ru] тәкъдим иткән һәм нәтиҗәдә гыйлем инкыйлабына юл салган.
• Тихо Браге (1546 – 1601). 20 елдан артык вакыт дәвамында планеталарның төгәл күзәтүләр алып барган. Кометаларның Айдан ераграк очуларын исбатлаган. Йолдызлар каталогын төзегән.
• Галилео Галилей (1564 – 1642). Телескопны камилләштергән. Юпитерның иярченнәрен, Венераның фазаларын^[ru], Кояштагы тапларны^[ru], Айда тауларны ачкан.

Яңа вакыт

• Иоһанн Кеплер (1571 – 1630). Планеталар хәрәкәтенең өч канунын төзегән. Кануннар эллиптик орбиталарны^[ru] аңлата.
• Уильям Гершель^[ru] (1738 – 1822). Уран планетасын һәм аның иярченнәрен ачкан, куш йолдызларны тикшергән, Галактика моделен төзегән.

Хәзерге заман астрономнары

• Эдвин Хаббл^[ru] (1889 – 1953). Киек Каз Юлыннан кала башка галактикаларның булуын исбатлаган. Галәмнең киңәюен^[ru] ачкан.
• Эдмунд Галлей^[ru] (1656 – 1742). Галлей кометасының перодик әйләнешен ачкан. Көньяк күк ярымшары^[ru] йолдызлары каталогын төзегән.

Басмалар

Шулай ук карагыз: Төркем:Астрономия журналлары, en:Category:Astronomy journals һәм ru:Категория:Астрономические журналы.

Фәнни журналлар

• Astronomy & Astrophysics журналы^[ru]. Аурупаның астрономия һәм астрофизика^[ru] буенча рецензияләнүче алдынгы журналы. Ел саен меңләгән мәкалә нәшер итә.
• The Astrophysical Journal журналы^[ru]. Астрофизика буенча иң өлкән һәм цитаталанучы журнал. Йолдызлар, галактика һәм космология^[ru] турында сөйли.
• The Astronomical Journal журналы^[ru]. Күзәтү астрономиясенә^[ru], планета системасына^[ru], фундаменталь тикшеренүләргә^[ru] фокус ясый.
• Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (MRAS) журналы^[ru]. Бөекбританиянең Royal Astronomical Society^[ru] җәмгыяте журналы. Карау өчен ирекле форматта.
• Astronomische Nachrichten журналы^[ru]. Астрономия турындагы иң өлкән халыкара журнал, 1821 елдан чыга. Яңалыклар һәм тикшеренүләр турында яза.

Популяр журналлар

• Astronomy журналы^[ru]. Фәнне яратучылар өчен астрономия турындагы иң популяр журналларның берсе. Тиражы 100 000 данә чамасы. Мәкаләләре күзәтүләр һәм ачышлар турында.
• Sky & Telescope журналы^[ru]. Фәнне яратучы астрономнар өчен ай саен чыга торган гид. Күк хариталары һәм күзәтмәләрне чыгара.
• «Звездочёт» журналы. Россиядә чыгарылган журнал. Йолдыз хариталары, күзәтүләр һәм астрономик вакыйгалар турында язган. 2005 елдан нәшер ителми.
• «Земля и Вселенная» журналы^[ru]. Россиядә 1965 елдан чыга торган журнал. Фәнне һәм астрономияне популярлаштыруны берләштерә.

Бүләкләр

Шулай ук карагыз: Төркем:Астрономия өлкәсендә бүләкләр, en:Category:Astronomy prizes һәм ru:Категория:Награды в области астрономии.

Фундаменталь ачышлар өчен премияләр

• Шао премиясе^[ru]. Астрономия, биология, медицина һәм математика буенча ел саен бирелә торган 1,2 млн АКШ долларлы премия. Shaw Prize Foundation фонды тарафыннан бирелә.
• Грубер премиясе^[ru]. Космология, генетика, нейрофәннәр^[ru], суд эшчәнлеге^[ru] һәм хатын-кыз хокуклары буенча ел саен бирелә торган 500 мең АКШ долларлы премия.
• Gold Medal of the Royal Astronomical Society медале^[ru]. Астрономия буенча иң өлкән бүләкләрнең берсе (1824 елдан бирелә). Ел саен ике медаль бирелә: геофизика, кояш физикасы, кояш-җир физикасы яки Җирне өйрәнүче фәннәр буенча казанышлар өчен «G-медале» һәм астрономия, космология, астрофизика^[ru], астрохимиядә^[ru] һ. б.ш. казанышлар өчен «А-медале».

Оешмалар

Шулай ук карагыз: Төркем:Астрономия оешмалары, en:Category:Astronomy organizations һәм ru:Категория:Астрономические организации.

Нигез астрономик оешма төре буларак астрономик обсерватория булып тора.

• Халыкара астрономик союз^[ru].
• European Astronomical Society^[en].
• Американың астрономик җәмгыяте^[ru].
• Британиянең Астрономик ассоциациясе^[en].
• Европаның көньяк обсерваториясе^[ru].
• Atacama Large Millimeter Array^[ru].
• NASA.
• Европаның галәм агентлыгы^[ru].
• Япониянең аэрокосмик тикшеренүләр агентлыгы^[ru].

Астрономик обсерваторияләр

Шулай ук карагыз: Төркем:Астрономия обсерваторияләре, en:Category:Astronomical observatories һәм ru:Категория:Астрономические обсерватории.