Сырдәрья

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Сырдәрья latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Сырдәрья
Syr Darya river.jpg
География
АТБ Көньяк Казакъстан өлкәсе
Ил Казакъстан
Координатлар 40°54'0.0"N, 71°45'27.0"E, 46°9'15.1"N, 60°52'25.0"E
Нинди сулыкка коя Малое Аральское море Edit this on Wikidata
Бассейн мәйданы 219 000 квадрат километр Edit this on Wikidata
Озынлык 2212 километр Edit this on Wikidata
Су чыгымы 703 Edit this on Wikidata
Llynnoedd Таджикское Море Edit this on Wikidata
Сырдәрья
Сурәт
Кушыла: Малое Аральское море[d]
Кушылдыгы Касансай[d], Арыс[d], Келес[d], Чирчик[d], Ахангаран[d], Карадарья[d], Нарын[d], Сох[d], Козы-Багла[d], Q13172271? һәм Аксу (приток Сырдарьи)[d]
Елгадагы сулык Таджикское Море[d]
Объектның бассейны илләре Үзбәкстан
Су чыгымы 703 кубический метр в секунду
Бассейн мәйданы 219 000 км²
Дөнья кисәге Азия
Дәүләт Flag of Kazakhstan.svg Казакъстан
Административ-территориаль берәмлек Көньяк Казакъстан өлкәсе[d]
Озынлык 2212 километр
Харита сурәте
Бассейн категориясе [d]
Commons-logo.svg Сырдәрья Викиҗыентыкта

һәм Сырдәрья́ (каз. Сырдария, үзб. Sirdaryo, таҗ. Сирдарё) — Урта Азиянең иң озын һәм су күләме буенча икенче (Амудәрьядән соң) елгасы.

Тасвир[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сырдәрья иярченнән

Фәрганә үзәненең көнчыгыш өлешендә Нарын һәм Карадәрья елгалары кушылып Сырдәрьяне хасил итәләр. Фәрганә үзәненнән чыгып Фәрхәд таулары аркылы үтә һәм Мирзачүл аркылы киң (14,7 км) урынны сазланган тугай буйлап ага.

Элек Сырдәрья Арал диңгезенә коеган, хәзер исә диңгезнең биеклеге һәлакәтле түбәнәю һәм ике өлешкә бүленү (1989) сәбәпле, елга диңгезнең төньяк өлешенә («Кече диңгез») коя. Сырдәрьянең сулары шактый зур күләмдә хуҗалык ихтыяҗларына алыналар, шуңа күрә тармакта аның агып төшкән су микъдары шартлы-табигый (1960 елдан элек) чорга карап 10 тапкыр артык кимегән (400 м³/с дан 30 м³/с гача).

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл елганың Сәйхун (иске тат. سيحون‎) гарәп исеме да кулланды[1], әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге: татар әдәбиятында кулланылган гарәп һәм фарсы сүзләре / К.З. Хәмзин, М.И. Мәхмүтов, Г.Ш. Сәйфуллин. — Казан: Тат. кит. нәшр., 1965. — 792 б. — Б. 517.