Qazan

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Qazan latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.

Şəhər
Qazan
Kremlin Qazansu.JPG
Bayraq Gerb
Bayraq
Gerb
İl
Rusiə Federatsiəse
Töbäk
Tatarstan Cɵmhüriəte
Koordinatalar 55°47′27″ т. к. 49°06′52″ кч. о.HGЯO
Eçke büleneş 7 idərə rayonı
Başlıq İlsur Metşin
Xalıq sanı 1 145 435 keşe
Milli sostav tatarlar, ruslar, çuaşlar
Dini sostav mɵselmannar, xristiannar
Etnoxoronim qazanlı
UTC UTC+3
Telefon kodı +843
Poçta indeksı 420xxx
Avtomobil kodı 16, 116
Räsmi säxifä http://www.kzn.ru/ sıltama
[[Файл:|300px|Qazan (Җир)]]
Red pog.png

Qazan (1918.-1928. yy. iske imla قزان) şəhəre - bügenge Tatarstannıꞑ başqalası. Urısça - Казань, İnglizçəKazan itep yazalar. İdelneꞑ sul yaƣında,Qazansu yılƣasınıꞑ ike yarında da, İdelgə qoyƣan tamaƣında urnaşqan. İdel-Uralnıꞑ iꞑ zur şəhərlərennən berse sanala.

Məydanı – 425,2 km2. 7 administrativ rayonƣa bülenə. Şəhər xakimiətenə buysınƣan bistələrne kertep, xalqı 2010 yılda – 1 145 435 keşe (Tatarlar – 47,6 %, Ruslar – 48,6%), 2002 yılda - 1085,5 meꞑ, 2008 - 1180,2 (1460 aglomeratsiədə). Automobil həm timer yullar üzəge. Yılƣa portı. Xalıqara aeroport.

Tarix[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Anıꞑ salınu yılı bilgesez həm 1005-nçe yılda barlıqqa kilde dip sanala, çınlıqta anıꞑ taƣın da borınƣıraq buluı ixtimal. 10-XI ƣasırlardaİdel buyı Bolƣarınıꞑ Tɵnyaq tɵbəgendə səwdə itü həm doşman hɵcümennən saqlanu punktı. XIII ƣasırdan 1430-yılları axırına qədər bəklek üzəge, 1438 yıldan Qazan Xanlıƣı mərkəze. 1552 yılda Rus patşalıƣı tarafınnan yawlap alına. 1708-1920 yıllarda – guberna (1781-1796. yıllarda namestniklıq) üzəge. XIX ƣasırdan Qazan Rəsəy imperiəseneꞑ zur mədəni, fənni həm sənƣət üzəgenə əwerelə. 1791. yıldan teatr eşli, 1804.tə Rəsəydəge təwge üniversitetlarnıꞑ berse açıla (Qazan Universitetı). 1811. yılda provinsiədəge berençe gazeta nəşer itelə. 1905. Berençe Rəsəy İnqilabı nəticəsendə Tatarlarƣa bar xoquqlar birelə, Tatar telendə gəcitlər nəşer itelə başlıylar, Tatarça teatr barlıqqa kilə. XX ƣasır başı – sənəƣəti üseş çorı. Şəhərdə küp fabrikalar, tramway barlıqqa kilə. Xalıq sanı tiz arta. 1918 yılda Rusiə watandaşlar suƣışı waqıtında şəhər cimerelmi, ləkin xalqınıꞑ küpçelege qaçaq bulıp awıllarƣa kitə. Watandaşlar suƣışı waqıtında Qazan kontrrevolusion İdel-Ural Ştatı başqalası dip uylanıla. 1920 yılnıꞑ 27 mayınnan – TASSR, 1990 yılnıꞑ 30 avgustınnan – TSSR, 1992 yılnıꞑ 7 fevralennən Tatarstan Cɵmhüriəte başqalası.

Qazan xalqı sanı yıllar buyınça[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Qazan qalası tɵrle dəwerdə tɵrleçə atap yɵrtelə:

Sənəƣət[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Qazanda maşinalar tɵzü (oçqıç, boralaq, kompressor, vakuum texnikası, cılılıq ülçəgeç, meditsina qoralları, gaz apparatları h.b.), metall eşkərtü, ximiə, neft ximiəse sənəƣəte (polietilen, plastmass, yasalma kauçuk, yasalma yuu əyberləre, rezin-texnik eşlənmələr h.b. citeşterü); ciꞑel sənəƣət (ɵs həm ayaq kieme tegü, kün, tire eşkərtü, tuqu şirkətləre); azıq-tɵlek sənəƣəte (konditer fabrikası, it, sɵt kombinatları, sıra qaynatu zavodı h.b.) üseş ala; tɵzü materialları (timer-beton caylanmalar, silikat kirpeç, ere panellər) citeşterelə.

Fən həm belem alu[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Qazanda Tatarstan Fənnər Akademiəse, Rəsəy Federasiəseneꞑ Qazan ƣilmi Üzəge; 50dən artıq fənni-tikşerenü institutı həm konstruktorlıq bürosı; Qazan Dəwlət Universitetı, Medisina, Pedagogik, Texnika, Texnologik, Energetik, Mədəniət həm sənƣət Universitetları; Konservatoriə; Arxitektura-Tɵzeleş, Awıl Xucalıƣı, Veterinər Akademiələre; Finans-İqtisad, Səwdə, Biznes, Yuridik həm başqa İnstitutlar bar. Berniçə texnikum, kɵlliət, hɵnəri məktəp həm lisey. 193 ƣomumi belem birü məktəbe.

Mədəniət[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Tatarstan Milli kitapxanəse, Nikolay Lobaçevski isemendəge Qazan Universitetı Fənni Kitapxanəse kebek ere kitapxanələr; ƣəliəsƣar Qamal isemendəge Tatar dəwlət akademiə teatrı, Musa Cəlil isemendəge Tatar opera həm balet teatrı, Vasiliy Qaçalov isemendəge rus zur dramatik teatr, Kərim Tinçurin isemendəge Tatar Drama həm Komediə teatrı, Qazan Yəşlər Teatrı, "əkiət" Qurçaq Teatrı h.b.; Tatarstannıꞑ Salix Səydəş isemendəge Zur konsert zalı, "Qazan" milli-mədəni üzəge; Filarmoniə; Sirk; Sport Sarayı; Tatarstannıꞑ Milli Muzeyı, Vladimir Lenin muzeyı, Sınlı sənƣət Muzeyı, ƣabdulla Tuqay, Şərif Kamal, Musa Cəlil, Maksim Gorki, Baqıy Urmançe, Salix Səydəş, Nəcip Cihanov muzeyları h.b.

İstəleklər[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Kirmən[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Qazannıꞑ tarixi üzəge – Kreml (Kirmən). Kirmənneꞑ diwarları həm manaraları 16. yɵzdə qorılƣan; 17, 19, 20 həm 21. yɵzlərdə qat-qat yaꞑartıla, rekonstruksiə-tɵzeklənderü eşləre xəzergəçə alıp barıla, Qol-Şərif məçete yaꞑadan qorıldı); Sɵyembikə manarası; Blagoveşçenski çirkəwe (1552-1562); Gubernator Sarayı (1845-1848).

Qazan həm İske Tatar Bistələre[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Şəhərdə bügengəçə saqlanıp qalƣan arxitektur istəleklər: Petropavlovski (Piter həm Paul) çirkəwe (1723-1726); Mərcani (1766-1770), Apanay (1768-1769), Bornay (1872, əcem (1890) məçetləre; 18-19. yɵzlər həm 20. yɵzbaşı xakimiəte toraƣı, cəmƣıyət binaları – Admirallıq kontorası (1770), Qazan Universitetı kompleksı (1820-1830), Şamil yortı (1903), Uşkova yortı (1903-1906) həm Qazan Xərbi Bülege Komanduşçiysı yortı (1906), Dəwlət Bankı binası (1912-1915) h.b.

Bɵten şəhərdə[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Baytaq qına arxitektur istəlekləre, ş.i. Qazanƣa Awrupa-Aziə tɵsmere birep torƣan ƣibadətxanələr həm dɵnyawi binalar 1930-1970. yıllarda (ə iꞑ soꞑƣı – 1990-2000 !) yıllarda cimerelə, alar urınına zamança binalar tɵzelə; 1950-yıllardan soꞑ ƣomumi proyektlar nigezendə tɵzelgən zur, yaꞑa mikrorayonnar barlıqqa kilə (Sotsgorog, Dərwişlər, Tankodrom, Tawlıq, Quartal, Jilka, Azino h.b.), cəmƣıyət binaları salına; 1990-yıllar başınnan şəhərneꞑ tarixi ɵleşen tɵzeklənderü eşləre (küp arxitektur istəleklər cimerelgən həm məꞑgegə yuƣalƣan!), 1997 yıldan metropolitən tɵzeleşe alıp barıla. Şəhər xalqın iske toraqlardan uꞑaylıqları bulƣan yaꞑa fatirlarƣa küçerü programması ƣəməlgə aşırıla.

Millenium[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Qazannıꞑ dɵnya sivilizasise üseşenə şaqtıy ɵleş kertüen, Rəsəyneꞑ səyəsi, iqtisadi, fənni həm mədəni ber üzəge buluın iskə alıp, 1999 yılnıꞑ 1 sentəberendə Rəsəy həm Tatarstan prəzidentləre Boris Yeltsin həm Mintimer Şəymiev tarafınnan 2005 yılda Qazannıꞑ 1000 yıllıƣın rəsmi tɵstə bilgeləp ütü turında fərman çıƣarıla. əzerlek eşləre alıp baru ɵçen Dəwlət Komissiəse tɵzelə. 2000 yılnıꞑ 27 sentəberennən anı Rəsəy prəzidente Vladimir Putin citəkli.

Şəhərlelər[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Qazan xanlıƣı dəwerendə Qazanda nigezdə Tatarlar, ləkin başqa millət səwdəgərləre həm ostalar yəşəgən bulƣan. Urıslar Qazannı basqaç, XX ƣasırƣa qədər Qazanda Tatarlarƣa yəşərgə rɵxsət itelməde, tik ber bistədə genə həm anısı da maxsus rɵxsət belən, əmma 2002 yılda Qazanda iꞑ kübe Tatarlar yəşi ide, alarnıꞑ sanı ~43% citte. Annarı Tatar-Urıs quşma ƣəilə balaları belən Urıslar baralar, alar barısı da Urıslar bulıp sanala wə quşma sanı ~48%qa citə. Bolardan tış şəhərdə Çuaş, Başqort, Mari, Udmurt wə başqa İdel-Ural xalıqları yəşi. Başqa xalıqlar da küp: Yəhüd, ərmən, Alman, Azəri, Üzbək, Qazaq, Qırƣız, Təcik, Tɵrek, Qıtay, Vietnam w.b. xalıqları.

Şəhərlelər sanı[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Tellər[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Bügenge kɵndə iꞑ kirəkle tel Urıs tele bulıp tora. Bu xəl 1990-yıllardan başlap beraz üzgərde, balalarına tuƣan telne ɵyrətü bara.

Sport[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Sport tɵre Klub iseme
Hokkey Aq Bars
Futbol Rubin
Basketbol UNICS
Voleybol Zenit-Kazan
Tuplı hokkey Raketa
Regbi Strela
Ülən ɵstendəge hokkey Dinamo
Handbol Zilant
Su

voleybolı||Sintez

Bendi Dinamo-Kazan

Qunaq yortları[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ísem Yoldızlıq Üz saytı
Mirage ***** www.mirage-hotel.ru
Bon Ami **** www.hotelbonami.ru
Grand Hotel Kazan **** grandhotelkazan.ru
Giuseppe **** www.giuseppe.ru
Korston **** www.kzn.korston.ru
Riviera **** www.kazanriviera.ru/
Suleiman Palace **** suleimanpalace.com
Shalyapin Palace **** www.shalyapin-hotel.ru
Ryan Johnson *** www.hotelrj.ru
Safar *** www.safar-kazan-hotel.ru
Bulgar *** www.bulgar-meta.ru
Volga *** www.volga-hotel.ru
Golfstream *** www.g-hotel.ru
Derbishky *** www.derbishky.ru
Duslik *** http://www.hotel-duslik.ru/
Kolvi *** www.kolvihotel.ru
Novinka *** http://www.hotel-novinka.ru/
Osobnyak na Teatral'noy *** www.osobnyak-t.ru
Premium *** www.hotel-clinic.ru
Prestige House *** www.prestigehouse.ru
Regina *** hotelregina.ru
Hayall *** hayall.ru
Mon Plaisir ** www.mon-plaisir.ru
AvtoDom ** www.motelavtodom.ru
Bazilica ** www.bazilica-hotel.ru
Milena ** www.milenahotel.ru
Phatima **
Chishmyale ** www.chishmyale.ru
Shushma ** www.shushma.ru
Yal ** www.yalhotel.ru

Monı da qara[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]


Bəyrəmnər[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Tatar (Turk) ve Mɵselman toy ve bayramları:

Калып:Coor title d