Амброзия (үсемлек)

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Амброзия (үсемлек) latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Амброзия
Ambrosia trifida (inflorescences).jpg
Фәнни классификация
Халыкара фәнни атамасы

Ambrosia Карл Линней, 1753

link={{fullurl:commons:Ambrosia}}
[{{fullurl:commons:Ambrosia}} Викиҗыентыкта
Сурәт]
ITIS  36495
NCBI  4211
EOL  37367
IPNI  7579-1
Үрнәк: КарауБәхәсҮзгәртү

Амброзия (лат. Ambrósia) — астралылар гаиләлегенә керүче берьеллык яки күпьеллык үсемлекләр ыруы, үлән. Ыру, күбесенчә, Төньяк Америкада үсүче, ләкин башка илләргә дә тиз арада таралган 50 ләп төрне берләштерә. Амброзиянең серкәләре иң көчле аллерген буларак, Татарстан флорасының Кара китабына кертелгән.

Атамасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Латин телендәге ambrósia юнан телендәге αμβροσια сүзеннән алынган. Борынгы грек мифологиясе буенча, амброзия — Аллалар ризыгы, ул кешене яшәртә, дигән ышаныч булган. Шулай ук грек аллалары тәннәренә сөртә торган хуш исле майны аңлаткан, тәнне бәлзәмләү өчен дә кулланылган. Чынбарлыкта, амброзия — сәламәтлек өчен үтә куркыныч үсемлек.

Ботаник тасвирлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төсе ачык яшелдән башлап куе яшел төскә кадәр үзгәрә.

Куагының биеклеге — 20—180 см, 2 метрга җиткәннәре дә була.

Тамыры 4 метр тирәнлеккә кадәр төшә.

Орлыктан үрчи. Бер амброзия куагы 40 мең орлык чәчәргә сәләтле.

Майиюнь айларында тишелеп чыга, июль азагыннан октябрьгә кадәр чәчәк ата.

Яфраклары бәрхет гөленекенә охшаган. Бакчачылар аны чәчәк дип уйлап, су сибеп үстерә.

Чүп үләне буларак амброзия[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Амброзия әремгә охшаган, бик күзгә ташланып тормый. Ул еш кына йорт - мәктәп ишегалларында, чәчәк клумбаларында да үсеп утыра. Амброзия бик тиз тарала, туфракны корыта, башка үсемлекләргә үсәргә комачаулый. Торак пунктларда амброзиягә каршы көрәштә иң нәтиҗәле ысул — үскән үләнне чабып тору. Шулай ук янәшәсенә күпьеллык үләннәр утыртып яки газон чирәме үстереп җиңәргә мөмкин.

Экологик хәвеф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Амброзия серкәсе

Амброзия — бик көчле аллерген, чәчәк аткан вакытта (июль азагыннан октябрьгә кадәр) аның серкәләре кешедә көчле аллергик реакция китереп чыгара. Кешеләрдә поллиноз яки сезонлы аллергик риноконъюктивит башланырга мөмкин. Әлеге үсемлек кешене яшәү урынын алыштырырга мәҗбүр итә, чөнки аның серкәсе таралып, кешедә аллергия китереп чыгарса, бернинди дару да ярдәм итми. Кайвакытта авыру йоктырган кеше аллергия сәбәпчесе амброзия булуын да аңламаска, аңлаган очракта да, аның үскән урынын таба алмаска мөмкин.

ССРБ территориясендә амброзия 19601970-елларда Кырымнан тарала башлый. XXI гасыр башында Украинаның күпчелек һәм РФнең көньяк-көнбатыш өлкәләрендә тарала.

Мәскәүдә 2000-еллар уртасыннан аллергия китереп чыгарырга сәләтле серкә концентрациясе (8—12 орлык) күзәтелә. 4 серкә орлыгы булганда, аллергия китереп чыгара[4].

Татарстанда бу үсемлек беренче тапкыр 1987 елда табылган. Хәзерге вакытта чагыштырмача сирәк очрый, популяциясе куркыныч дип әйтерлек санга җитмәгән, дип исәпләнелә.

Галерея[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Амброзия төрләре
Ambrosia psilostachya  
Ambrosia dumosa  
Ambrosia chamissonis  
Ambrosia ambrosioides  
Ambrosia trifida  

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Виноградова Ю. К., Майоров С. Р., Хорун Л. В. Чёрная книга флоры Средней России. М.: Геос, 2009. ISBN 978-8-89119-487-9.(рус.)
  2. «Кара китап»: Амброзия. «Атна вакыйгалары», 2019 ел, 18-24 гыйнвар, 12нче бит.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Ambrosia. Н. И. Анненковның Ботаника сүзлеге(рус.)

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]