Әхмәтзәки Вәлиди

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Әхмәтзәки Вәлиди latin yazuında])
(Зәки Вәлиди битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Зәки Вәлиди
Әхмәтзәки Вәлиди.jpg
Туган телдә исем Зәки Әхмәтша улы Вәлиди
Туган 10 декабрь 1890(1890-12-10)
Уфа губернасы, Эстәрлетамак өязе
Үлгән 26 июль 1970(1970-07-26) (79 яшь)
Төркия, Истанбул
Күмү урыны Карачаәхмәт зираты[d]
Ватандашлыгы Русия империясеFlag of Russia.svg Русия империясе
ТөркияFlag of Turkey.svg Төркия
Әлма-матер Вена үнивирситите[d]
Һөнәре сәясәтче, галим
Эш бирүче Бонн үнивирситите[d], Гөттинген үнивирситите[d] һәм Истанбул университеты[d]
Җефет I (1919 елдан) — Нәфисә Хаҗимөхәммәт кызы Якшимбәтова
II (1940 елдан) — Нәҗмия Унгар
Балалар улы (I никахыннан) — Ырысмөхәммәт (1919—1920, Хивә)
кызы (II никахыннан) — Исәнбикә (1940)
улы (II никахыннан) — Сүбәдәй (1943)
Ата-ана
Гыйльми дәрәҗә: фәлсәфә фәннәре докторы[d]

Commons-logo.svg Зәки Вәлиди Викиҗыентыкта

Әхмәтзәки Әхмәтша улы Вәлиди (баш. Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлиди, эмиграциядә төр. Ahmed Zeki Velidi Togan) — башкорт милли хәрәкәте әйдаманы, галим, тюрколог, фәлсәфә докторы, Манчестер университетының мактаулы докторы (1967).

Тормыш юлы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Зәки Вәлиди 1890 елның 10 декабрендә Уфа губернасы Эстәрлетамак өязе (хәзерге Башкортстаның Ишембай районы) Көзән авылында мулла гаиләсендә туа. Бабасы Әхмәтҗан типтәрләр нәселеннән була, атасы Әхмәтша башкортлыкка языла.[1] КГБ алып барган шәхси эшендә аның милләте татар дип язылган.[2]

Тарихчы Салават Исхаков язганча, 1917 елга кадәр Вәлиди үзен татар итеп күрсәтергә тырыша, ә 1917 ел вакыйгаларыннан соң башкорт булып китә.[3][4].

Гарәп, фарсы, урыс телләрен Әхмәтзәки сабый чактан ук әйбәтләп үзләштерә. Башта әтисенең мәдрәсәсендә белем ала, аннан соң Үтәк авылында укый.

Казан[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1908 елның көзеннән алып аның Казанда яшәү дәвере башлана. Атаклы «Касимия» мәдрәсәсенә укырга керә. Ә бер елдан үзе дә мөгаллим булып китә, шәһәрнең иҗтимагый тормышына актив катнаша башлый. «Касимия» мәдрәсәсендә Вәлиди төрек тарихын, гарәп һәм төрек әдәбиятын укыта.

1912 елда аның «Төрек–татар тарихы» исемле китабы дөнья күрә һәм уңай бәяләнә. Яшь галим Казан университеты галимнәре Николай Катанов, Ашмарин, Василий Богородицкий, шулай ук Питырбур университетында эшләүче академик Василий Бартольдның игътибарын үзенә җәлеп итә. 19121917 еллар эчендә Вәлидинең утызлап хезмәте дөнья күрә.

1913 елда Әхмәтзәки Вәлиди Русия Фәннәр академиясеннән Фирганә өлкәсенә, ә 1914 елда Бохара ханлыгына эшлекле сәфәргә җибәрелә. Икенче сәфәр вакытында ул X гасырга караган Коръән басмасының төрки теленә тәрҗемәсен таба.

Уфа[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Галим буларак һәм җәмәгать эшлеклесе буларак җитлегеп өлгергәч, 1914 елны Зәки Вәлиди Уфага кайтып төпләнә: «Госмания» мәдрәсәсендә мөдәррис булып эшли; 1915 елда аны Дәүләт Думасына депутат итеп сайлыйлар. Ул IV Думаның мөселманнар фракциясе эшенә катнаша. 1917-1918 елларда — Милли Мәҗлес депутаты.

19171920 елларда Зәки Вәлиди башкорт халкының милли азатлык хәрәкәтен җитәкли. Бәйсез Башкортстан төзү идеясе барып чыкмагач, Фирганәгә барып төпләнә, басмачылык хәрәкәтенә җитәкчелек итүгә катнаша.

Мөһаҗирлек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Питырбурда Әхмәтзәки Вәлиди һәйкәле

1923 елның февралендә Зәки Вәлиди СССРдан чит илләргә чыгып китә. Башкорт халкына язган саубуллашу хатында, аннан да бигрәк Ленинга җибәрелгән хатында ул үзенең сәясәттән бөтенләйгә ваз кичүен хәбәр итә.

Гомеренең калган өлешен Зәки Вәлиди үзенең яраткан эшенә — фәнгә багышлый. Ул дистәләрчә, йөзләрчә фәнни хезмәт иҗат итә, дөнья күләмендә мәшһүрлек казана. Аның лекцияләрен Вена белән Лондонда, Берлин белән Боннда яратып тыңлыйлар. Истанбулда галим Ислам фәнни–тикшеренү институты оештыра һәм шул институтның башында тора.

Зәки Вәлиди 1970 елның 26 июлендә дөнья куя. Аны Истанбулның Караҗа-Әхмәт зиратына күмәләр.

Хәтер[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Калимуллина Г. Т. Генеалогия рода Валидовых // А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1. — Уфа: Китап, 2005, С.364-368.
  2. Вәлидинең милләте татар дип язылган. Соңрак башкорт дип тә өстәлгән
  3. С. М. Исхаков А. З. Валидов: Пребывание у власти // Отечественная история, 1997, № 6, С.69-70.
  4. ГАРФ. Ф. Р-1235. Оп. 6. Д. 70. Л. 4, 4 об.; Кульшарипов М. М. Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.). — Уфа: Китап, 2000, С.54.
  5. Ahmet Zeki Velidi Togan Parkı Açılıyor (төр.)
  6. Городскому парку Анкары присвоено имя Ахмет-Заки Валиди (рус.)

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]