Төмән (Мордовия)

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Төмән (Мордовия) latin yazuında])
(Темников битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Төмән
Илтамга
Temnikov COA (Tambov Governorate) (1781).png
Сурәт
Нигезләнү датасы 1536
Дәүләт Flag of Russia.svg Россия
Нәрсәнең башкаласы Темников районы, Темниковское городское поселение[d][1] һәм Төмән өязе[d]
Административ-территориаль берәмлек Темников районы
Халык саны 6179 кеше кеше (1 гыйнвар 2018)[2]
Почта индексы 431220
Җирле телефон коды 83445
Монда җирләргәннәр төркеме [d]
Commons-logo.svg Төмән Викиҗыентыкта

Төмән шәһәре (мукш. Темникав, рус. Темников) – Мордовия җɵмһүрᴎятсының Темников районы үзәге. Татарлар аны Кала дип кенә атыйлар.

Кыскача белешмә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төмән шәһәре Мордовиянең иң көнбатышына, Сарански шәһәреннән 160 чакрымнар ераклыкта, Ηижгаp өлкәсе чигенә урнашкан кечкенә генә кала. Шәһәрдә барлыгы 7 меңләп кеше яши. Район халкының 60 процентын руслар, утызын мукшылар, 8 процентын татарлар тәшкил итә. 2002 елгы сан алу нәтиҗәләре буенча, Төмәндә 611 татар яшәгәнлеге ачыкланды.

Тарихи белешмә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Рәсми рәвештә Төмәнгә 1536 елда нигез салынган дип санала. Бу чыннан да шулай, аңа кадәр Төмән-Кала биредән 8 чакрым ераклыкта, Мокша елгасының сул ярына урнашкан булган. Ул урында хәзер Старый Город дип аталган рус авылы.

Аксак Тимер 1395 елда мишәр-татар башкаласы булган Наровчатны җимергәч, үзәк Иске-Калага – Төмәнгә күчә һәм шушы рольне 1536 елга кадәр үти. Ул урта гасыр татар дәүләте – Төмән кенәзлеге башкаласы булган. Биредәге татар морзалары һәм кенәзләре күбесе нәселләрен Алтын Урда ханы Сәед-Әхмәт улы Биханнан башлый. Биханның ставкасы Төмән районының төньягында урнашкан Сарыкылыч шәһәрендә урнашкан. Ул шәһәр соңыннан Бихан оныкларыннан рус праваслау чиркәвенә күчә. Аның хәзерге исеме – Саров. Бу – Россиянең атом коралы башкаласы.

Тарихчы Сәед Еникеев хәбәре буенча Төмән каласына 1361 елны нигез салына. 1509 елда олуг кенәз Василий III кенәз Акчураның һәм Күгешовның бу җирләрне биләү хокукларын раслый. Димәк бу датадан да соң түгел Төмән һәм Төмән кенәзлеге рус дәүләтенә буйсына. XVI гасырның беренче чирегендә Төмән шәһәрендә Күгеш белән аның улы Тенеш идарә итә.

Рус дәүләтенә үз ирке белән кушылган өчен Тенешкә 1528 елда Төмән шәһәрендә идарә итәргә рөхсәт бирелгән. Тенеш улы Еники бәк 1552 елда Явыз Иван гаскәрләре cастaфында Казанга яу белән бара һәм үзенә буйсынган татарлар һәм мaрдьıвалар белән Казанны камап алуда катнаша (Альфред Халиков). 1552 елдан соң йомышлы татарлар Шеʙитсə һәм Ливония белән булган сугышларда актив катнашалар.

1521 елны нугай татарлары каланы килеп туздырып китәләр — дип яза Ɵфə галиме Сәед Еникеев. Шул сәбәпле каланы икенче җиргә күчерергә булалар. Иске урында исә Еникеевларның рус коллары калган.

1612 елда Төмәннең үзендә 163 татар йорты, 172 рус хуҗалыгы була. 1625 елда инде Төмәндә Енникееевлар урынына воевода итеп рус кешесен куялар, аның кул астында 388 татар морзасы хезмәт итә.

Төмән озак еллар Тамбу губернасыныда өяз шәһере була.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1840[3] 1856[4] 1897[5] 1926[4] 1931[4] 1939[4] 1959[6] 1970[7] 1979[8] 1989[9] 2002[10] 2010[11]
6 025 ~6 800 5 399 ~1 900 ~4 000 ~5 500 6 159 6 579 7 354 9 172 8 375 7 247

Милли cастaф: руслар — 60,4%, мaрдьıва — 33,8%, татарлар — 3,3%.[12]

Чыганак[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. ОКТМО
  2. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
  3. Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/buzuluk/
  5. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1491
  6. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  7. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  8. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  9. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  10. 2002 елгы Бөтенроссия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  11. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  12. 2002 ел сан алу базасы