Түбән Новгород губернасы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Түбән Новгород губернасы
1714 — 1929


Coat of Arms of Nizhny Novgorod gubernia (Russian empire).png
Герб
Карта Нижегородской губернии.jpg
Башкала Түбән Новгород
Мәйдан 51 252 км²
Халык 1 584 774 кеше[1]
Казан губернасы
Түбән Новгород крае

Түбән Новгород губернасы (рус. Нижегородская губерния) — Русия империясе һәм РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Губернаның үзәге — Түбән Новгород шәһәре.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чиктәшлек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Як Губерна
Төньяк Кострома губернасы
Көнбатыш Владимир губернасы
Көньяк-көнбатыш Тамбов губернасы
Көньяк Пенза губернасы
Көньяк-көнчыгыш Сембер губернасы
Көнчыгыш Казан губернасы
Төньяк-көнчыгыш Вятка губернасы

Губернаның мәйданы — 48 241 км² (1847 елда), 51 252 км² (1905 елда)[2], 81 458 км² (1926 елда)[3].

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пётр Iның өлкә реформасы барышында Түбән Новгород Казан губернасына кертелә. 1714 елда, Казан губернаның төньяк-көнбатыш өлешләреннән Түбән Нвовгород губернасы барлыкка килә, ләкин 1717 елда ул юкка чыгарыла.

1719 елда Түбән Нвогорд губернасы яңадан торгызыла. Үз өчендә өч (Алатырь, Арзамас һәм Нижний Новгород) провинциясенә бүленгән.

1779 елда, Екатерина IIның админитсратив реформасы нәтиҗәсендә Түбән Новгород губернасы Түбән Новгород наместниклыгына әйләнә; аның составына, элекке Түбән Новгород губернадан тыш, Рязань, Владимир һәм Казан наместиклыкларның өлештәре кетреләләр.

1796 елда Түбән Новгород калгайлыгы Түбән Новгород губернага әйләнә.

1797 елның октябрендә губернасы элекке Пенза губернасының өлешләре кертеләләр. 1801 елда Пенза губернасы элекке чикләрендә торгызыла.

1922 елда губерна составына Кострома губернаның Варнавин һәм Ветлуга өяләре, Сембер губернаның Кормыш өязе һәм Тамбов губернаның кечкенә өлеше кертеләләр.

1929 елның 14 гыйнврадагы БҮБК карары нигезендә губерналар тулысынча юкка чыгарылалар. Түбән Новгород губернасының территориясендә Түбән Новгород өлкәсе оештырыла — аның составына элекке Вятка губернасының территориясе, Владимир һәм Кострома губерналарның өлешләре кертеләләр.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Түбән Новгород губернаның административ бүленеш

1779 елда, Түбән Новгород калгайлыгы барлыкка килү моментта, ул 13 өязгә бүленгән.

1796 елда Княгинин, Мәкәрҗә, Починки, Пьянский Перевоз һәм Сергач өязләре юкка чыгарылалар.

1802 елда Княгинин, Мәкәрҗә һәм Сергач өязләре торгызылалар.

Өяз Өяз шәһәре Мәйдан,
чакрым²
Халык саны[1]
(1897), кеше
1 Ардатов өязе Ардатов (3546 кеше) 5288,0 141 625
2 Арзамас өязе Арзамас (10 592 кеше) 3307,1 138 785
3 Балахна өязе Балахна (5120 кеше) 3688,6 141 694
4 Васильсурск өязе Васильсурск (3799 кеше) 3365,9 127 333
5 Горбатов өязе Горбатов (4604 кеше) 3190,1 134 160
6 Княгинин өязе Княгинин (2737 кеше) 2595,5 106 191
7 Лукоянов өязе Лукоянов (2117 кеше) 5127,5 193 454
8 Мәкәрҗә өязе Мәкәрҗә (1560 кеше) 6568,2 108 994
9 Семёнов өязе Семёнов (3752 кеше) 5889,2 111 388
10 Сергач өязе Сергач (4530 кеше) 2808,4 159 117
11 Түбән Новгород өязе Түбән Новгород (90 053 кеше) 3208,2 222 033

1918—1926 елларда үзгәрешләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1918 — Горбатов өязе Павлово өязенә исемен алыштыра; Воскресенское өязе барлыкка килә.

1920 — Мәкәрҗә өязе Лысково өязенә исемен алыштыра.

1921 — Балахна өязе Городец өязенә исемен алыштыра. Шул ук елда Выкса, Сормово һәм Починки өязләре барлыкка киләләр.

1922 — губерна составына кертеләләр:

  • Кострома губернаның Варнавин һәм Ветлуга өяләре,
  • Кострома губернаның юкка чыгарылган Коверна өязенең 6 волосте;
  • Сембер губернасының Кормыш өязе,
  • Тамбов губернасының 4 волосте.

Канавино районы барлыкка килә (хәзер — Түбән Новгородның Канавино районы).

1923 — Ардатов, Варнавино, Васильсурск, Воскресенское, Княгинин, Кормыш һәм Починики өязләре юкка чыгарылалар; Красные Баки өязе барлыкка килә.

1924 — Балахна һәм Растяпино районнары барлыкка киләләр. Соромов өязе районга өйләнә. 4 волость Мари автономиле өлкәсенә күчәләр, 1 волость Төньяк Двина губернага күчә.

1926 елда Түбән Новгород губернаның административ бүленеше:

Административ берәмлек Үзәге Мәйдан,
км²
Халык саны[3]
(1926), кеше
1 Арзамас өязе Арзамас 8 149 351 667
2 Ветлуга өязе Ветлуга 17 158 234 322
3 Выкса өязе Выкса 4 182 117 211
4 Городец өязе Городец 2 804 94 367
5 Красные Баки өязе Красные Баки 11 043 178 978
6 Лукоянов өязе Лукоянов 6 693 320 085
7 Лысково өязе Лысково 7 032 234 942
8 Түбән Новгород өязе һәм Канавино районы Түбән Новгород 4 659 386 206
9 Павлово өязе Павлово 3 604 174 694
10 Семёнов өязе Семёнов 7 831 135 501
11 Сергач өязе Сергач 6 759 410 134
12 Балахна өязе Балахна 718 27 804
13 Растяпино районы Растяпино 740 32 281
14 Сормово районы Сормово 86 45 152

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

Түбән Новгород губернасы (1 584 774 кеше):
Тел Кешеләр саны  %
урыс 1 476 391 93,16
мордва 56 998 3,35
татар 53 093 2,61
мари 6 704 0,42
яһуд 2 493 0,16
поляк 1 257 0,08
белорус 995 0,06
алман 912 0,06
чегән 523 0,03
украин 253 0,02
чуаш 234 0,01
башка телләр 580 0,04
Өязләрдә тел буенча состав:
Өяз урыс мордва татар яһуд мари
Ардатов 98,8% ... ... ... ...
Арзамас 92,9% 6,9% ... ... ...
Балахна 99,5% ... ... ... ...
Васильсурск 87,0% ... 8,6% ... 4,2%
Горбатов 99,9% ... ... ... ...
Княгинин 98,0% ... 1,9% ... ...
Лукоянов 85,2% 14,3% ... ... ...
Мәкәрҗә 98,5% ... ... ... 1,2%
Түбән Новгород 97,6% ... ... 1,0% ...
Семёнов 99,9% ... ... ... ...
Сергач 73,8% 8,9% 17,1% ... ...
Дини состав:
Дин Кешеләр саны  %
Православие
диндәгеләр
1 449 387 91,46
Староверлар 88 637 5,58
Мөселманнар 41 332 2,61
Башка диннәр 5 418 0,35

Губернаның җитәкчелеге[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Генерал-губернаторлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Исем
Алексей Ступишин
1779—1783
Иван Ребиндер
1783—1791
Михаил Каховский
1791—1796

Губернаторлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Исем
Андрей Измайлов
1714
Степан Путятин
1715—1717
Юрий Ржевский
1719—1728
Фёдор Хвостов
1729—1730
Пётр Бестужев-Рюмин
02.1730—03.1730
Иван Волынский
1730—1740
Семён Гагарин
1741—1742
Даниил Друцкой-Соколинский
1742—1752
Александр Панин
1753—1757
Максим Макшеев
1757—1762
Сергей Измайлов
1762—1764
Яков Аршеневский
1764—1770
Андрей Квапшин-Самарин
1770—1773
Алексей Ступишин
1773—1779

Наместниклыгының хакимнәре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Исем
Фёдор Обухов
1779—1780
Иван Белавин
1781—1796

Губернаторлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Исем
Андрей Львов
1797—1798
Егор Кудрявцев
1798—1803
Андрей Руновский
1803—05.03.1813
Степан Быховец
05.05.1813—23.12.1818
Александр Крюков
23.12.1818—12.09.1826
Николай Кривцов
12.09.1826—03.04.1827
Иван Храповицкий
03.04.1827—27.01.1829
Илларион Бибиков
24.04.1829—10.09.1831
Михаил Бутурлин
04.12.1831—21.11.1843
Михаил Урусов
21.11.1843—28.12.1854
Фёдор Анненков
29.12.1854—10.09.1856
Александр Муравьёв
10.09.1856—16.09.1861
Алексей Одинцов
16.09.1861—28.03.1873
Павел Кутайсов
14.05.1873—05.01.1880
Николай Безак
22.02.1880—31.08.1882
Николай Баранов
31.08.1882—16.05.1897
Павел Унтербергер
28.05.1897—18.11.1905
Константин Фредерике
05.01.1906—10.02.1907
Михаил Шрамченко
10.02.1907—23.08.1910
Алексей Хвостов
23.08.1910—15.11.1912
Виктор Борзенко
20.12.1912—1915
Алексей Гире
1915—1917

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]