Хәсәншәех

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Хәсәншәех latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Хәсәншәех
Ил Русия
Республика Татарстан
Муниципаль район Арча районы
Климат dfb — дымлы континенталь
Халык саны 619 кеше
Сәгать кушагы UTC+3
Почта индексы 422007
Автомобиль коды 16, 116
Русча топонимы Хасаншаих

ХәсәншәехТатарстан Республикасының Арча районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3. Почта индексы — 422007.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Хәсәншәех авылы Арча районында, район үзәгеннән 40 чакрым төньякта, җирле үзидарә үзәге Апаз авылыннан дүрт чакрым көнчыгышта, Шушма елгасының ике ягына урнашкан.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Хәсәншәех авылыны язма тарихи чыганакларда беренче мәртәбә 1678 елгы халык исәбен алу материалларында телгә алына. XVII гасыр ахырында һәм XVIII гасырда Хәсәншәех Арча даругасына кергән. Соңрак, губерналар төзелгәч, Хәсәншәех авылы Казан губернасының Казан өязе составында була. 1834 елгы сигезенче ревизия буенча Казан губернасы Казан өязенең Хәсәншаех лашман волостена (Яншиковская лашманная волость) караган. 1858 елгы (унынчы) ревизиядә Хәсәншәех авылы Малые Лызи волостенда. Революциядән соң, кантоннар төзелгәч, Хәсәншәех авылы Арча кантонының Балтач волосте составында була. 1930 елда Хәсәншәех яңа төзелгән Түнтәр районына кертелә, ә 1932 елдан 1957 елга кадәр Балтач районында. Хәсәншәех авылындагы "Кызыл көч" колхозы "Северный" совхозына кушылгач, Хәсәншәех авылы административ яктан Тукай районына карый, район үзәге Кенәр авылында була. 1963 елда районнар эреләндерелгәннән соң, Хәсәншәех бүгенгечә Арча районы составында.

Хәсәншәехлылар Бөек Ватан сугышында[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]


Хәсәншәех авылыннан 282 кеше Бөек Ватан сугышына алынып, шуларның 171е ил өчен барган изге сугышта шәһид китә. Хәсәншәехлылар югалтучыларның 60% ын тәшкил итә.

Хәсәншәехта, ни кызганыч, сугыш арты елларында төгәл исәп алынмаган. Бу сугыш бер гаиләне дә читләтеп үтми, кайбер гаиләләр өчен бигрәк тә зур афәткә әйләнә.


Гаиләләр сугыш чорында

Камалиев Низами, уллары Гаяз, Кашшаф, Нургаян – бер гаиләдән дүрт кеше сугышка китә, дүртесе дә һәлак була.

Хәбибуллин Әхмәтҗанның дүрт улы: Фәрт, Шәкүр, Мәлик, Котдус сугышка алына, Котдус кына исән кайта

Сәмиев Хәбибулланың дүрт улы: Шәфыйк, Хәсби, Гарифулла, Фәйзи сугышка китәләр, бары Шәфыйк кына исән кайта. Бу күңелсез санауны тагы да дәвам итеп булыр иде.

Хәсәншәех авылыннан ирләр белән беррәттән, хатын-кызлар да сугышка алына. Алар: Галиуллина Фатыйма, Мәгьсүмова Рабига, Төхфәтуллина Хәмдениса, Хафизова Гөлсем, Шакирова Мөкәррәмә. Сугышка кадәр укытучы булып эшләгән Рабига апа җан исәнлеге белән кайтса да, сугышта алган яраларыннан терелә алмыйча үлеп китә. Калган фронтовик кызлар да инде гүр ияләре булды.

Хәсәншәехта сугышка киткән 286 кеше арасында командир булып сугышканнары да байтак. Офицер Мәгьсүмов Әхәт, кече командирлар Абдуллин Гайнулла, Әхмәтов Готыф, Булатов Салих, Вәлиев Мәхмүт, Галиев Мөбарәк, Җамалиев Рәүф, Солтанов Рәүфнең сугыштагы батырлыклары чиксез.

Садыйков Кәрим - 1916 елда Хәсәншәех авылында туа, 1936 елда Арча педагогия училищесын тәмамлап, укытучы булып эшли башлый. 1939 елда армиягә алына, Ленинград шәһәрендә командирлар курсын тәмамлый. 1942 елда тупчы командир буларак, сугышка керә. Капитан Садыйков командирлык иткән батарея Дон, Төньяк Донецк, Днепр, Днестр елгаларын кичкәндә зур батырлыклар күрсәтәләр. Аның Воронеж, Украина шәһәрләрен азат иткәндә, дошманның Кишинев группасын тар-мар иткәндәге каһарманлыгы китапларга язылган. Кәрим абый зур батырлыклар күрсәткән командирга гына бирелә торган Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә. Ул сугышчан хезмәтләре өчен Кызыл Йолдыз орденына, Сталинның рәхмәт хатларына һәм медальләргә лаек була.

Сугыштан кайткач, Кәрим абый 1948-1951 елларда Балтач районы Советы башкарма комитеты секретаре булып эшли. Анан соң гомерен тулысы белән укытучылык эшенә багышлый. Ул бунтарь йөрәкле , үткен һәм туры сүзле кеше була. Ул Кенә урта мәктәбендә физкультура һәм хәрби хезмәт дәресләрен укытып, лаеклы ялга чыга. 1982 елда Югары Кенә авылында вафат була, шунда җирләнә.

Гыйльмуллин Корбангали (Мингали) - 1914 елда Хәсәншәех авылында туган, сугышка кадәр Казанда сәүдә техникумын тәмамлый. 1940 елда армиягә алына. 1941-1942 елларда Омск шәһәрендә урнашкан интендант (армияне тәэмин итү) хәрби училищесын тәмамлап, лейтинант дәрәҗәсен ала һәм Сталининград фронтында сугышка керә. 1943 елда Байкал арты хәрби округына күчерелә һәм 1945 елда Япониягә каршы сугышта катнаша.

1960 елга кадәр армиядә хезмәт итеп, майор дәрәҗәсенә күтәрелә. 1960 елда армияне кыскартуга эләгә һәм пенсиягә чыкканчы сәүдә һәм җәмәгать туклану предприятияләрендә җитәкче урыннарында эшли. Сугышчан хезмәтләре өчен «1941-1945 елларда Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» һәм «Японияне җиңгән өчен» медальләре белән бүләкләнә. 2003 елда Балтач авылында вафат була.

Сабитов Салих хатыны һәм алты баласы белән 1937 елда Хәсәншәехтан Көнчыгыш Себергә күчеп китә. Олы уллары, 1921 елда туган Бакый, 1941 елда Чита өлкәсе Нерчинско-Завод хәрби комиссариаты тарафыннан мобилизацияләнә. Сугышта капитан дәрәҗәсенә күтәрелә. 1944 елның 19 нчы мартында һәлак була, Брест өлкәсе Сырников районы Трущево авылында җирләнә.

Хәйриев Нәфыйк -1915 елда Хәсәншәехта туган, Бөек Ватан сугышында офицер булып катнашкан, ә сугышка кадәр тракторист булып эшли, 1940 елда армиягә чакырыла. Танкист-офицерлар мәктәбен тәмамлап кече лейтинант дәрәҗәсен ала. Сугыштагы батырлыклары өчен Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары һәм медаль белән бүләкләнә.1946 елда туган авылына кайта, кибетче, бригадир булып эшли. Сугыштан сәламәтлеге нык какшап кайту сәбәпле, 1954 елда вафат була.

Мәктәп[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1919 ел – Хәсәншәехта мәктәп ачыла. 1926 елда беренче мәртәбә җәдит системасында укыту башланган. Укыту урыннары шәхси йортларда булган. 1929 елда авылда мәктәп салына. Авылда аны “Чат школа” дип йөртәләр. Чөнки ул авыл читендә урнашкан. 1950-1951 елларда 3 бишенче класс, 1951-1952 елларда 6 нчы класс, 1952-1953 уку елында Хәсәншәехта җидееллык мәктәп эшли башлый. 1968 - 1969 уку елыннан Хәсәншәехта сигезьеллык мәктәп ачыла. 1993 елда яңа 11 еллык мәктәп төзелә. 2011 елдан Хәсәншәех төп гомуми белем мәктәбе


Халык саны[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Еллар буенча халык саны
1678 1716 1795 1858 1897 1914 1926 1935 2000
31 ир-ат 151 650 1289 1556 1722 1534 1331 650

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авыл хуҗалыгының нигезен ит-сөт һәм бөртеклеләр (уҗым арышы, бодай, сабан ашлыгы, кузаклылар) юнәлеше тәшкил итә. Теплица урнашакан.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тәүлек буена һаваның уртача температурасы
Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
-11.2 °C -11.1 °C -5.9 °C 3.8 °C 12.5 °C 17.8 °C 19.9 °C 17.1 °C 11.5 °C 3.8 °C -5.3 °C -10.4 °C 3.5 °C

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb[1]. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.[2]

Район җирлегендә туган күренекле кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Марат Әхмәтов — сәясәт эшлеклесе. 1999 елдан Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары – Татарстан Республикасы авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры.

Вагыйз Минһаҗев — сәясәт эшлеклесе. 2006 - 2011 елларда - ОАО "Вамин Татарстан" генраль директоры. Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 5нче чакырылыш депутаты.

Люция Хәсәнова — җырчы,Татарстанның атказанган артисты.

Ильназ Гарипов — җырчы.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Б.Зыятдинов. Рәхмәт сиңа, Хәсәншәех!, Идел-Пресс, 2006, 431 бит