Одесса

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Өлкә үзәге
Хаҗибәй
Одеса
Байрак Герб
Flag of Odessa, Ukraine (1999).svg Coat of Arms of Odessa.svg
Ил
Украина
Башлык
Беренче телгә алу
Элеккеге исемнәр
Мәйдан
236,9 км²
Мәркәз биеклеге
65 м
Халык саны
Red Arrow Down.svg 1 005 591 [1] кеше
Халык тыгызлыгы
6314 [2] кеше/км²
Милли тәркип
Сәгать поясы
Телефон коды
48(2)
Почта индекслары
65000 — 65480
Рәсми сайт
Бүләкләр
Каһарман шәһәр Ленин ордены
Одесса (Украина)
Red pog.png

Одесса яки тарихи татар исеме Хаҗибәй (укр. Одеса) — Украинада урнашкан шәhәр. Одесса өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Одесса турында беренче мәгълүматлар 1415 елга сылтый. Бу вакытта аның урынында Хаҗибәй дигән татар авылы була.

География[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Одесса Кара диңгезнең Одесса култыгы ярында, Киевтан 446 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан.

Климат[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Одесса климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 15,1 18,6 24,1 29,4 33,3 35,6 39,3 38,0 32,4 30,5 26,0 16,3 39,3
Уртача максимум, °C 2,2 2,7 6,6 13,0 19,5 24,0 27,0 26,5 21,0 15,0 8,4 3,7 14,1
Уртача температура, °C −0,5 −0,2 3,5 9,4 15,6 20,0 22,6 22,3 17,2 11,6 5,7 1,1 10,7
Уртача минимум, °C −2,8 −2,6 1,0 6,6 12,1 16,3 18,5 18,2 13,5 8,6 3,2 −1,2 7,6
Абсолют минимум, °C −26,2 −28 −16 −5,9 0,3 5,2 7,5 7,9 −0,8 −13,3 −14,6 −19,6 −28
Явым-төшем нормасы, мм 34 37 32 27 36 49 45 38 43 34 41 35 451
Чыганак: Погода и климат

Тарих[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Соңрак XV гасырда Госман империясе эченә керә. 

1778 елда урыслар Кырым ханлыгын басып алып, күп кенә Госман империясенә бәйле татар җирләрен яулыйлар, шул исәптән Хәҗибәй кирмәне. Урыслар, аны басып алып, аны үзләрнең көньяктагы таяныч пунктына әйләндергәннәр. 1794 елдан шәһәр, 1795 елда рәсми рәвештә Одесса исемен алган. 1941 елда Одессаны алманнар тарфыннан басып алынган. 1944 елның 10 апрельдә азат ителгән. 1965 елда Одессага каһарман-шәһәр исеме бирелгән.

Халык[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

1897[4] 1959[5] 1970[6] 1979[7] 1989[8] 2001[9]
403 815 667 182 891 546 1 046 133 1 115 371 1 029 049

Милли состав (2001): украиннар — 61,6 %, урыслар — 29,0 %, болгарлар — 1,3 %, яһүдләр — 1,2 %.

Эчке бүленеш[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

  1. Киев районы
  2. Малиновский районы
  3. Диңгез буе районы
  4. Суворов районы

Шәһәрдә туганнар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]