Юлбарыс

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Юлбарыс latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Юлбарыс
Сурәт
Халыкара фәнни исем Panthera tigris L., 1758[1][2][3]
Таксономик ранг төр[1][2][3]
Югарырак таксон Барыслар[1][2]
Таксонның халык атамасы Tigre[4], Tigre, Tiger[5][4][6], Tiger[6] һәм tiikeri[7]
Заман диапазоны башы плейстоцен[d]
Макималь гомер озынлыгы 26,3 ел[8]
Йөклелек чоры Ошибка Lua в Модуль:Sources на строке 178: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).
Төшләү көче коэффициенты 127
ХТСБ саклану статусы Юкка чыгып баручы төрләр[9]
Масса 1,19 ± 0,41 килограмм[10]
Төрләр ареалы харитасы
Туклану чыганагы копытные[d], маймыл[d], Кыргавыл кошлар, зайцевые[d], балыклар, эт, чикләвек, травянистые растения[d] һәм җимеш[d]
ХТСБ идентификаторы 15955[4]
Тавыш чыгара рычание[d][11]
Диаграмма сравнения размеров
Оя зурлыгы 2,5 ± 0,5[10]
Commons-logo.svg Юлбарыс Викиҗыентыкта

Юлбарыс (лат. Panthera tigris) — мәчелеләрнең иң эре һәм көчле вәкиле, барыслар ыругына карый. Юлбарыс арысланнан да зуррак — авырлыгы 400 кг га кадәр җитә.

Таралу[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Юлбарысларның таралу ареалы Һинд субконтинентының зур территориясен биләп тора. Төньяк чиге Үзәк Азиядән һәм Русия җирләрендә Приморье крае һәм Хабарау краеннан уза. XX гасыр башына кадәр Казакъстанда, Төрекмәнстанда, Үзбәкстанда яшәгәннәр, Амудәрья һәм Сырдәрья ярларындагы кеше йөрмәслек куе камышлыкларда очраганнар. Әмма узган гасырның икенче яртысында бу якларда юлбарыслар атып үтерелеп юкка чыкканнар. Юлбарыслар төрле яшәү урыннарында очрый: Һинд ярымутравында алар күбесенчә тропикларда очрый; Ерак Көнчыгышта тайгада, кедрлыкларда, тауларда, елгалар үзәннәренең куе урманнарында очрый.

Азык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Юлбарыс — бик оста аучы. Ул тиз йөгерә, табышын бик озак сагалап тора ала. Күбрәк вакыт яшеренеп торган җиреннән һөҗүм итә. Ауга һәрвакыт ялгызы йөри. Корбаннары аның куәтле казык тешләреннән бик сирәк очракта гына котылып кала. Азыгы — тояклылар (боланнар, кабарга, кайвакыт — яшь пошилар һәм бозаулар). Аңа туйганчы ашау өчен 30–50 кг ит кирәк. Юлбарыс йорт хайваннарын (сыерлар, атлар һ.б.) да ташланырга мөмкин. Әмма төп ризыгы — кыргый дуңгыз; алар юк урыннарда юлбарыслар очрамый. Дуңгызларның ата затларыннан куркып, аларга тими. Русиядә кеше ашавы вакыйгалары бик аз, әмма Һиндстанда ул күренеш гадәти. Кешеләрне карт, көчсез хайваннар гына ашый. Авы уңышсыз булганда, бака, тычкан да тота. Бернинди ризык тапмаса, бик озак ашамыйча да төра ала[12].

Юлбарыслар — төнге хайваннар. Әмма бала үстерүче ана затлар көндез дә актив була ала. Ул балаларны икееллыкка кадәр тәрбияли. Юлбарысның табигый конкуренты — көрән аю.

Үрчүе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ана юлбарыс үз оясын давыл аударган агач асларында, тау куышларында ясый. Шунда аның 2–3 сукыр баласы дөньяга килә. Алар бик тиз үсәләр һәм бер айдан инде ит ашый башлыйлар. Юлбарыс балалары рәхәтләнеп агачларга үрмәләп менәләр, ләкин бераздан аларның мондый сәләтләре бетә. Ана юлбарыс балаларын аучылык һөнәренә өйрәтә. 2–3 ел буе үзе белән ияртеп йөри[12].

Классификация[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Уссури юлбарысы

Юлбарысларның 6 астөрләре бар:

  • Амур (яки Уссури) юлбарысы (лат. Panthera tigris altaica) — астөрләрнең иң эресе, Русиядә, Кытайда, Төньяк Кореядә очрый. Һинд юлбарысларыннан аермалы буларак төсе яктырак, тиресе озынрак һәм куерак. 1930 елларда Русиядә саны 50 хайванга кала. Ләкин ау рөхсәт итмәү юкка чыгарылуын туктаткан. Әмма торгызылуы процессы әкрен үтә, соңгы елларда ул элеккегедән дә акрынрак бара. Чикләр контроле көчсезләнү браконьерлыкны стимул итә. Кедрлыкларның юкка чыгаруы да нык тәэсир итә. Кедр чикләвекләре — кабаннарның төп ризыгы, шуңа күрә кабаннар кешеләр яшәгән урыннарга якынаеп күчә.

Бүгенге көндә специаль браконьерлыкка каршы тәртипләрнең ясалуы юлбарыслар санын 450 затка кадәр күбәйтткән. Күбесе заповедникларда яши (Сихотэ-Алин, Лазовской һ.б.). Юлбарыс МСОП, РФ һәм өлкә Кызыл китапларга кертелгән.

Бенгал юлбарысы
  • Бенгал юлбарысы (лат. Panthera tigris tigris) — Непалда, Һиндиядә, Бангладешта, Бутанда яши. Рәсми белешмә буенча, саны 3000–4500 хайванга җитә. Әмма кайбер галимнәр бу белешмә белән риза түгел. Кемдер аларның санын 2000 дән ким дип бастыра. 1972 елда «Юлбарыс проекты» башлана, һәм юлбарысларның саны 20 ел эчендә 1200 дән заттан тагын 300 гә арттырылган.
Һинд-Кытай юлбарысы
Малайя юлбарысы
  • Малайя юлбарысы (лат. Panthera tigris jacksoni) Малакка ярымутравының көньяк (Малайя) өлешендә генә очрый. 2004 елда «астөр» статусын алган. Саны — 600–800 җәнлек, күплеге буенча өченче урынны алып тора.
Суматра юлбарысы
  • Суматра юлбарысы (лат. Panthera tigris sumatrae) — Суматрадагы төр. Саны 400–500 гә тигез. Генетик күзәтүләр буенча, бу астөр базасында песиләрнең яңа төре барлыкка килә ала.
Көньяк Кытай юлбарысы
  • Көньяк Кытай юлбарысы (лат. Panthera tigris amoyensis) — астөрләрнең иң аз санлысы һәм бәләкәе, тәбигатьтә очрамый. 1977 елда Кытай хакимияте юлбарысларны аулау рөхсәт итмәүче канун кертә, әмма бу астөр өчен соң була.

Юлбарысның юкка чыгарылган төрләре:

Файл:Balicolor.jpg
Бали юлбарысының гәүдәсе
  • † Бали юлбарысы (лат. Panthera tigris balica) — Бали утравында гына яшәгән астөр. 1937 елның 27 сентябрендә Балиның көнбатыш өлешендә аучылар тарафыннан соңгысы үтерелгән. Бали индуизмында зур роль уйный. Читлектә беркайчан да тотылмаган.
Туран юлбарысы
Ява юлбарысы
  • † Ява юлбарысы (лат. Panthera tigris sondaica) — Явада яшәгән. 1980 елларда юкка чыккан. Бу вакытта аның тәбигый урыннары юкка чыгарыла башланган. Соңгы очрашу — 1979 ел.

Гибридлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Анасы — юлбарыс, атасы — арыслан — ЛИГР. Балаларны тудыра ала.
  • Анасы — арыслан, атасы — юлбарыс — ТАЙГОН. Аларның юлбарыс, арыслан төслеге дә кушыша ала.

Кеше белән мөнәсәбәтләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Кеше юлбарыс өчен зур хәвефлек тәкъдим итә. Ау, табигый яшәүләре урыннарын юкка чыгаруы юлбарыслар санын кыскарта.

Әмма юлбарыс сәнгатьтә, фольклорда зур роль уйный, геральдикада бай кулланыла.

Арыслан һәм юлбарыс гибридлары
Liger couple.jpg
Tigon4.jpg
Лигрлар Тигон

Гербларда[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сәнгатьтә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Һәйкәлләр һәм архитектура[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Рәсемнәр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдәбият, мифология һәм кинематограф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Көнчыгыш календарында Барыс елы Үгез елыннан соң тора, шулай итеп тәртип буенча өченче урында бара.
  • Юлбарыс халык әкиятләрендә еш очрый.
  • Редъярд Киплингның «Җәңгәл китабы»нда Ширхан исемле юлбарыс — Мауглиның дошманы. Ширхан бу китап буенча ясаган мультфильмнарда очрый.
  • «Ике абый» фильмында төп каһарманнар — ике юлбарыс.
  • «Полосатый рейс» (тат. Буйлы юл) фильмының төп каһарманнары — юлбарыслар.

Шулай ук юлбарыс башка әдәби әсәрләрдә һәм фильмнарда сурәтәләнә.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 1,0 1,1 1,2 Integrated Taxonomic Information System — 1996.
  2. 2,0 2,1 2,2 Mammal Species of the World — 2005.
  3. 3,0 3,1 Smith A. T., Xie Y., Lunde D. P. et al. A Guide to the Mammals of China. / A. T. Smith, Y. XiePrinceton: Princeton University Press, 2008.
  4. 4,0 4,1 4,2 Кызыл китап — 1964.
  5. Wildscreen ARKive — 2003.
  6. 6,0 6,1 Cole T. C. H. Wörterbuch der Säugetiernamen - Dictionary of Mammal Names — 2015. — ISBN 978-3-662-46270-6doi:10.1007/978-3-662-46270-6
  7. https://wwf.fi/elainlajit/tiikeri/
  8. Longevity of Mammals in Captivity; from the Living Collections of the World — 1 — 2005.
  9. The IUCN Red List of Threatened Species 2020.2 — 2020.
  10. 10,0 10,1 Mazak V. Panthera tigris // Mamm. SpeciesASM, OUP, 1981. — ISSN 0076-3519; 1545-1410doi:10.2307/3504004
  11. list of animal sounds
  12. 12,0 12,1 Хайваннар дөньясы: имезүчеләр бит81

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Большая энциклопедия животных. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. — 640 с., ил.
  • Рус Википедиясе (астөрләр һәм әбәбияттә, фильмнарда куллану турында белешмә алынган)