Яңа Зеландия

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Яңа Зеландия latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Яңа Зеландия
Flag of New Zealand.svg
Байрак
Coat of arms of New Zealand.svg
Илтамга
Башкала Веллиңтон
Халык саны 4 885 300 (30 июнь 2018, бәя) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 26 сентябрь 1907 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+13:00, UTC+12:00
Рәсми тел инглиз теле, маори, Яңа Зеландия ымнар теле
Җәгърафия
Мәйдан 268,021.0 дүрткел киламитер
Координатлар 42°S 174°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы исеме Яңа Зеландия монархы
Дәүләт башлыгы Елизавета II
Хөкүмәт башлыгы Джасинда Ардерн
Икътисад
ТЭП $205 853 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Яңа Зеландия дуллыры
Инфеләсә 1.3% (2016)
Акчалата резерв 15 861 076 054 АКШ дуллыры (2014) Edit this on Wikidata
Эшсезлек дәрәҗәсе 6% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.92 (2014)[2]
КПҮИ 0.820 (1990)[3]
Яшәү озынлыгы 81.61244 ел (2016)[4]
Пинсә яше 65 яшь
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 111
  • Электр аергычы төре AS/NZS 3112[5]
    Автомобил хәрәкәте ягы сул[6]
    Челтәр көчәнеше 230 вольт[5]
    Телефон коды +64
    ISO 3166-1 коды NZ
    ХОК коды NZL
    Интернет домены .nz


    Яңа Зеландия (ингл. New Zealand, маорича Aotearoa) – Тын океанның көньяк-көнбатышында урнашкан дәүләт. Ике зур (Көньяк утрау һәм Төньяк) һәм күп (700гә якын) кечкенә утрауларда урнашкан. Дәүләтнең башкаласы – Веллингтон каласы (ингл. Wellington). Яңа Зеландия халкы саны – якынча 4 284 мең кеше.

    География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Яңа Зеландия космостан
    Кук тавы

    Яңа Зеландия Кук бугазы аерган Төньяк һәм Көньяк утрауларда урнашкан. Яңа Зеландиягә Тын океандагы берничә кече утраулар да керә. Илнең 3/4 өлеше тау вә калкулыклардан гыйбарәт. Яр буе һәм елга үзәннәре — уйсулыклар. Төньяк утрауда җир тетрәүләр ешрак була, сүнмәгән янартаулар, гейзерлар, кайнар минераль су чыганаклары бар. Көньяк утрауда Көньяк Альп таулары урнашкан (иң биек җире 3764 м — Кук тавы; тау түбәләрендә мәңгелек кар һәм бозлыклар бар). Төньяк утрау янындагы шельфта нефть, газ, тимер, бакыр, полиметалл рудалары, алтын, күмер чыганаклары бар.

    Субтропик диңгез килматы, кырый көньякта уртача климат. Июльнең уртача температурасы төньякта +12°, көньякта +5°, гыйнварның уртача температурасы төньякта +19°, көньякта +14°. Уртача еллык явым 400–700 мм, тау битләүләрендә 2000–5000 мм. Елгалары күп сулы, һидроэнергетик ресурсларга бай. Иң эре елгасы — Уайкато (озынлыгы 354 км).

    Яңа Зеландиядә сары, кара һәм кәстәнә туфраклар, тауларда тау-урман, тау-болын туфраклары таралган.

    Хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Урман башлыча биек тауларда сакланып калган. Үсемлекләрнең 75%тан артыгы эндемик. Абага, эпифит агачы һәм лианалар, җирле агач төрләре (каури, намаки, риму, тарайро һәм башкалар) күп.

    Хайваннар дөньясы ярлы. Имезүчеләрдән күсе, эт, ярканатлар, сөйрәлүчеләрдән туатара, кошлардан пингвин, акчарлак һәм башкалар күп. Очмый торган кошлардан киви, уека, моа һәм чебенче, песнәк, сыерчык бар. Соңгы 100 ел дәвамында хайваннар дөньясы болан, төлке, куян һәм башкалар хисабына баеган. Яңа Зеландиядә 10 милли парк (Маунт-Кук, Тонгариро, Фордлен һәм башкалар), 2 диңгез паркы, резерватлар бар.

    Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    10—14 гасырларда Яңа Зеландиягә маориләр килеп урнашканнар. Аурупалылардан иң беренче булып утрауларга 1642 елда нидерланд диңгезчесе Абел Тасман барган. 1769—70 елларда инглиз диңгез сәяхәтчесе Җ.Кук утрауларны тәдкыйк иткән. 19 гасырның башында аурупалыларның беренче торак пунктлары пәйда булды. Шул ук вакытта маориләр җирләрен басып алу процессы башланды. 1840 елда инглиз мөһаҗирләре Велиингтон шәһәренә нигез салганнар. 1840 елда Бөекбритания Яңа Зеландияне үз мөстәмләкәсенә әйләндергән. 1843 елда маориләрнең иңглиз мөстәмләкәчеләренә каршы кораллы баш күтәрү башланган. 1872 елга килеп маориләрнең каршылыгы тулысынча дирлек бастырылган. 1907 елда Яңа Зеландия доминион статусын алган. Беренче бөтендөнья сугышында Бөекбритания ягында булган. Сугыштан соң Яңа Зеландия Алманиянең элекке мөстәмләкәләре булган Көнбатыш Самоа Һәм Науруны идарә итү өчен Бөекбритания һәм Аустралия белән берлектә мандат алган. 1926 елгы империя конференциясе һәм 1931 елгы Вестминстер статуты белән расланган карарлар нигезендә Яңа Зеландия тышкы һәм эчке эшләрдә тулы мөстәкыйльлеккә ия булды. Икенче бөтендөнья сугышында антифашистик коалиция ягында булган. 1945 елдан — БМО әгъзасы.

    Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Халкының төп өлеше — яңазеландиялеләр; алар яңазеландияле инглизләр һәм маориләргә (15%) бүленә. Моннан тыш, полинезиялеләр, инглиз, шотланд, ирланд, кытай, hинд һ.б. халыклар яши. Рәсми теләр — инглиз һәм маори теллере. Диндарларның күбесе — протестантлар. Шәһәр халкы — 85%. Эре шәһәрләр: Веллиңтон, Окленд, Крайстчөрч.

    Эре шәһәрләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]


    Auckland-skyline.jpg
    Окленд
    Wellington at dawn.jpg
    Веллиңтон
    Christchurch City.jpg
    Крайстчөрч

    Һамилтон

    Урын Шәһәр Инглизчә Халык саны

    Mt Maunganui 2006.jpg
    Тауранга
    Dunedin skyline.jpeg
    Дандин
    PalmerstonNorthSquare1.jpg
    Палмерстон-Норт
    Nelson New Zealand.jpg
    Нельсон

    1 Окленд Auckland 1,413,700
    2 Веллиңтон Wellington 393,600
    3 Крайстчөрч Christchurch 375,200
    4 Һамилтон Hamilton 218,800
    5 Нейпир-Һастиңс Napier-Hastings 128,800
    6 Тауранга Tauranga 127,700
    7 Данидин Dunedin 116,200
    8 Палмерстон-Норт Palmerston North 82,400
    9 Нельсон Nelson 64,100
    10 Роторуа Rotorua 56,200
    11 Нью-Плимут New Plymouth 55,600
    12 Фангареи Whangarei 54,400
    13 Инверкаргилл Invercargill 49,800
    14 Капити Kapiti 41,000
    15 Фангануи Whanganui 39,200
    16 Гисборн Gisborne 35,400
    17 Бленем Blenheim 30,200
    18 Пукекоһе Pukekohe 28,400
    19 Тимару Timaru 28,400
    20 Таупо Taupo 23,400


    Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Төбәк Административ үзәк Мәйдан, км² Халык саны, кеше Тыгызлык, кеше/км²
    1 Нортленд Фангареи 13 941 166100 11,9
    2 Окленд Окленд 5048 1527100 302,5
    3 Ваикато Һамилтон 25 598 430800 16,8
    4 Бей-оф-Пленти Тауранга 12 447 282300 22,7
    5 Гисборн¹ Гисборн 8351 47100 5,6
    6 Таранаки Нью-Плимут 7273 159000 21,9
    7 Манавату-Вангануи Вангануи 22 215 114800 5,2
    8 Һокс-Бей Нейпир 14 164 232200 16,4
    9 Веллиңтон Веллиңтон 8124 491500 60,5
    10 Марлборо¹ Бленем 12 484 49100 3,9
    11 Нельсон¹ Нельсон 445 49300 110,8
    12 Тасман¹ Ричмонд 9786 44800 4,6
    13 Кентербери Крайстчөрч 45 346 32800 0,7
    14 Вэст-Кост Греймут 23 336 574300 24,6
    15 Отаго Данидин 31 476 211700 6,7
    16 Саутленд Инверкаргилл 28 681 96500 3,4
    Барлыгы 268 715 4 242 051 15,8
    ¹Территориаль идарә функцияләренә ия төбәк шуралары

    Тышкы территорияләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Яңа Зеландиянең тышкы территроияләре
    Утраулар төркеме (Чын исем) Мәйдан,
    км²
    Халык саны,[7]
    кеше (2013)
    Координатлар
    Кермадек утраулары 33,08  — 29°16′ к. к. 177°55′ кб. о.HGЯO
    Три-Киңс утраулары (Ngamotukaraka, Manawa Tawhi) 4,86  — 34°09′ к. к. 172°08′ кч. о.HGЯO
    Чәтем архипелагы (Wharekauri, Rekohu) 966,00 600 43°54′ к. к. 176°32′ кб. о.HGЯO
    Соландр (Hautere) 0,70  — 46°34′ к. к. 166°53′ кч. о.HGЯO
    Яңа Зеландиянең субантарктик утраулары
    Баунти утраулары 1,35  — 47°46′ к. к. 179°02′ кч. о.HGЯO
    Снар утраулары (Tini Heke) 3,41  — 48°01′ к. к. 166°32′ кч. о.HGЯO
    Антиподлар утраулры 20,97  — 49°41′ к. к. 178°48′ кч. о.HGЯO
    Окленд архипелагы (Motu Maha) 625,60  — 50°42′ к. к. 166°05′ кч. о.HGЯO
    Кемпбелл утраулары (Motu Ihupuku) 113,31  — 52°32′ к. к. 169°09′ кч. о.HGЯO
    Барлыгы 1769,28 600

    Башка территорияләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Территория Мәйдан
    км²
    Халык саны
    чел. (2011)
    Башкала Статус
    Кук утраулары 236,7 14 974 Аваруа Үзидарәле дәүләт берәмлеге
    Ниуэ (Ниве) утравы 261,46 1611 Алофи Үзидарәле дәүләт берәмлеге
    Токелау утраулары 10 1411 Нукунону Бәйле территория
    Росс территориясе* 450 000 0 Бәйле территория
    Барлыгы 719 188 4 422 396
       * Антарктика турында килешү буенча халыкара җәмгыять тарафыннан танылмый

    Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Яңа Зеладия — авыл хуҗалыгы югары дәрәҗәдә үсеш алган индустриаль-аграр дәүләт. Тулаем эчке продуктта авыл хуҗалыгы 7%, сәнәгать 19%, хезмәт күрсәтү тармагы 74%ны тәшкил итә. 2013 елгы мәгълүматларына күрә, Яңа Зеландия экспорты 61.722 миллиард яңазеланд долларын тәшкил итә[8]; төп партнерлар — Аустралия — 21.0%, Кытай — 15.0%, АКШ — 9.2%, Япония  7.0%.[9] Төп экспорт таварлары — сөт мәхсулатлары, ит, йон, урман мәхсулатлары, балык, машиналар.

    Яңа Зеландия экспорты 59.076 миллиард яңазеланд долларын тәшкил итә[10]; төп партнелар: Кытай — 16.4%, Аустралия — 15.2%, АКШ — 9.3%, Япония — 6.5%, Сингапур — 4.8%, Алмания — 4.4%.[10] Төп импорт таварлары — машиналар һәм җиһазлар, транспорт васитәләре, очкычлар, нефть, электроника, текстиль, пластмасслар.

    Авыл хуҗалыгының нигезе — сөт, ит вә ит-йон терлекчелеге. Фураҗ культуралары, бодай, арпа, солы, бөртекле-кузаклылар, яшелчәләр игелә. Җиләк-җимеш, шул исәптә, киви җитештерелә. Бакчачылык (цитрус җимешләр, алма, армут, шафталы, төчечия), йөземчелек алган. Балык һәм кит тотыла. Урманда агач хәзерләнелә.

    Сәнәгать[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сәнәгатьтә азык-төлек вә җиңел сәнәгать үсеш алган. Кара һәм төсле металлургия, машиналар төзү, агач эшкәртү, целлюлоза-кәгазь, химия, тукымачылык сәнәгате кәсәбәләре (предприятиеләре) бар. Әлүмин, пыласмас, ашламалар, цемент, фәгъфур заводлары бар. Табигый газ, тимер рудасы, бакыр, кургашын, тутыя, алтын, көмеш, күмер, титан, магнетит комы чыгарыла.

    Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Транспортта диңгез транспортының әһәмияте зур. Эре портлар: Веллиңтон, Окленд, Литлтон. Тимер юллар озынлыгы 3,9 мең километр[11], автомобиль юллары озынлыгы 92 мең км. Эре аэропортлар — Окленд, Крайстчөрч, Веллиңтон.

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]