Мәдәният

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Азәрбайҗанның Гобустан дәүләт тыюлыгындагы сакланучы петроглифлар - б.г.э. 10 000 елларда анда чәчәк аткан мәдәнияткә шаһитлек итәләр

Мәдәнияттатар теленә гарәптән кергән сүз. Махсус сүзлектә ул «культура» дип тәрҗемә ителә (кара: Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге.— Казан, 1965.— 299 б.). Ә «культура» сүзе русларга латин теленнән кергән: «лат. cultura — возделывание, воспитание, образование, развитие, почитание»[1][2] күпмәгънәле термин[3]. Шул ук вакытта «мәдәни» сүзе — «шәһәрдә торучы» дип тә тәрҗемә ителә. Гыйльми һәм укыту тәҗрибәсендә «культура» һәм «мәдәният» терминнары тигез хокуклы булып йөриләр. Шуннан чыгып, «мәдәният» терминының мәгънәсен «культура» тер-мины мәгънәсеннән чыгып аңлатырга була. Димәк, мәдәният ул — кешеләргә белем, тәрбия бирү вазифаларын үтәүне үз өстенә йөкләгән күренеш. Дөрес, «культура» терминының иң беренче мәгънәсен татарчага тәрҗемә иткәндә «җир эшкәртү» «дип бирергә туры килә (чыннан да, «культура» термины башта бакчада үстерелә торган яшелчә төрләрен күздә тоткан). Ләкин бу очракта безгә терминның тәүге мәгънәсенә ябышып яту һич тә мәҗбүри түгел (күп кенә терминнарның тәүге мәгънәләре онытылуга да дучар була). Ләкин «культура» терминының тагын бер өстәмә мәгънәсе калкып тора, ул да булса «эшкәртү», «эшләп чыгару», «кеше акылы һәм кулы тарафыннан эшләп чыгарылган кыйммәтләр».[4]

Материаль һәм рухи культура[үзгәртү]

«Материаль культура» белән «рухи культура» аерыла. Материаль культурага завод-фабрикалар, таш пулатлар, тимер юллар, транспорт чаралары, төрле җиһазлар һәм кешеләр тарафыннан кулланыла торган меңләгән төр хезмәт чаралары керә. Рухи культура кешеләр тарафыннан табылган белемнәрне, уку-укыту системасын, традицияләрне, фольклорны, халыкларның профессиональ сәнгатен, фәнне һ. б. шушындый рухи кыйммәтләрне үз эченә ала.

Мәдәният исә «культура» күренешенең фәкать рухи өлешен генә «үзенә сыйдыра». Ләкин рус телендә «культура» термины үз структурасына һәм рухи, һәм материаль өлкәләрне сыйдыра торган булса да, практикада фәкать рухи өлкәне генә күздә тота. «Культура» дигәндә гамәлдә рухи культура, ягъни мәдәният күздә тотыла.[5]

Мәдәният ул — кешеләр тарафыннан тудырылган рухи кыйммәтләр җыелмасы; кешеләрнең рухи кыйммәтләр тудыру өлкәсендәге эшчәнлеге; кешеләрнең тудырылган рухи кыйммәтләрне куллану эшчәнлеге. Әгәр дә бу билгеләмә мәдәният күренешен тулы рәвештә характерлый ала икән, бер генә нәрсәне ачыклыйсы кала, ул да булса: без нәрсәләрне рухи кыйммәтләр дип атыйбыз, нинди рухи кыйммәтләр җыелмасы мәдәниятне тәшкил итә? Мәдәният, җәмгыятьнең рухи күренеше буларак, түбәндәге кыйммәтләрне үз эченә ала: кешеләрнең дөнья турында белемнәре; милли тел; җәмгыятьтә урнашкан мәгърифәт системасы; халыкның көнкүрешендә барлыкка килгән йолалар, традицияләр, ышанулар, риваятьләр; халыкның конкрет чынбарлык шартларында туган әхлакый принциплары, хокукый карашлар; халыкның сыйнфый һәм милли (этник) идеологиясе; халыкның дөньяга карашы, шул исәптән дине яисә атеистик карашлары; халыкның сәнгати фи- керләве һәм шуның иҗат җимешләре; фән, шул исәптән фәлсәфә Һ.б.[6]

Төп мәгънәләре[үзгәртү]

  1. аеруча гыйлем эстәү һәм тәрбия юлы белән урын алган интеллектуаль һәм әхлакый сыйфатларның үсү акты
  2. интеллектуаль һәм эстетик өйрәнү юлы белән үcтерелгән тәм мөкәммәллеге һәм мәгърифәт сыйфатлары
  3. техник тәҗрибә һәм һөнәрләрдән аермалы буларак сынлы сәнгать, мәдәни һәм гыйльми фәннәр белән кызыксыну һәм зәвык иясе булу
  4. өйрәнү һәм гыйлемне киләчәк буыннарга тапшыра алу сыйфатына бәйле кеше белеме, ышанулары һәм кыланышлары берлеге
  5. раса, дин яки җәмгыяви үзәнчәлекләре нигезендә барлыкка килгән бер төркемнең гадәти ышанулар, җәмгыяви формалар, һәм материаль үзлекләре; шулай ук: билгеле заман периоды эчендә һәм/яки аерым бер урында яшәүче кешеләрнең көндәлек тормыш үзенчәлекләре
  6. оешманы билгеләүче уртак карашлар, кыйммәтләр, максатлар һәм практикалар берлеге
  7. аерым бер тармак, эшчәнлек яки җәмгыяви бер үзенчәлек белән бәйле кыйммәтләр, аңлаулар яки җәмгыяви практикалар берлеге

XVIII һәм XIX гасыр Аурупа халыклары культура [3][7][8][9] бүгенге мәгънә яклы куллана башлаганнары заман, ул авыл-хуҗалыгында яки умартачылыктагы кебек үсемлек үстерү һәм мөкәммәлләштерү мәгънәләргә туры килгән иде. XIXнче гасыр дәвамында ул башта шәхесне, аеруча уку юлы белән, үстерү яки мөкәммәлләштерү, һәм соңрак милли ашкынуларны һәм идеалларны чынбарлыкка ашыру мәгънәгә туры килде.

XXнче гасырда, "культура" кеше генетикасы билгеләмәгән барлык феноменнары мәгънәсендә антропологияның төп төшенчәсе буларак алга чыкты. Аеруча, ике мәгънәдә:

  1. кешеләрнең үз тәҗрибәләрен символлар белән билгеләү мәсьәләсендә, һәм хыял көчен кулланып иҗади эшчәнлек мөмкинчелекләре өлкәсендә үсә алган сәләте; һәм
  2. дөньяның төрле җирләрендә яшәгән халыкларның үз тормыш тәҗрибәләрен билгеләү һәм классификацияләү ысулы, һәм иҗади сәләтләрен куллану юллары.

Бүгенге көндә җәмгыять тудырган физик артефактлар, ягъни материаль мәдәният, һәм мәдәниятнең төп элементаль терминнары буларак кулланылган матди булмаган барлык башка яклары[10], ягъни тел, гадәт, һ.б. арасында аерма киң таралган.

Файл:Belen-gen-vrml.gif
Мексика авыл мөнәсәбәтләре - һәр гаилә берлеге нокта белән күрсәтелгән
Һинд динендә, сыер - җитешлелек, көч һәм үзен аямыйча файда китерү символы.
Биюче Тайвань аборигеннары

Шулай ук карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Кара: БСЭ.— T. 13.— M., 1973.— С. 594
  2. Harper, Douglas (2001). Online Etymology Dictionary
  3. 3,0 3,1 Merriam-Webster сүзлекләре онлайн:culture.
  4. http://www.tatknigafund.ru/books/1778/read#page363 Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек бит363
  5. http://www.tatknigafund.ru/books/1778/read#page364 Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек бит364
  6. http://www.tatknigafund.ru/books/1778/read#page365 Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек бит365
  7. Оксфорд сүзлекләре онлайн:culture.
  8. Merriam-Webster кыска онлайн энциклопедия:culture.
  9. TheFreeDictionary.com сүзлеге:culture.
  10. Macionis, Gerber, John, Linda (2010). Sociology 7th Canadian Ed. Toronto, Ontario: Pearson Canada Inc.. pp. 53. 

Чыганаклар[үзгәртү]

en:Culture