Одесса

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Одесса latin yazuında])
(Әдис битеннән юнәлтелде)
Одесса
укр. Одеса
рус. Одесса
Байрак[d]Илтамга[d]
Flag of Odessa.svgCoat of Arms of Odessa.svg
Логотип
Сурәт
Нигезләнү датасы XV гасыр
Рәсми исем Одеса, Одесса һәм Одэса
Кушамат/тәхәллүс Одеса-мама, Одесса-мама, Odessa-Mama, Південна Пальміра, Южная Пальмира һәм Southern Palmira
... хөрмәтенә аталган Одесс[d]
Дөнья кисәге Европа
Дәүләт Flag of Ukraine.svg Украина
Нәрсәнең башкаласы Әдис өлкәсе, Одесский район[d] һәм Одеская городская община[d]
Административ-территориаль берәмлек Одеская городская община[d]
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы Одесский залив[d]
Хөкүмәт башлыгы вазыйфасы mayor of Odesa[d]
Хөкүмәт башлыгы Геннадий Труханов[d]
Әгъзалык Creative Cities Network[d][1]
Халык саны 1 015 826 (2021)[2]
Административ бүленеше Суворовский район (Одесса)[d], Приморский район[d], Малиновский район[d] һәм Киевский район[d]
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 40 ± 1 метр
Сәгать поясы UTC+03:00, UTC+02:00 һәм DAZD[d]
Кардәш шәһәр Искәндәрия[d][3], Балтимор[4], Луҗ[5][6], Сплит[7], Ереван[8], Йокоһама[9], Варна[d][10], Хайфа[d][11], Клайпеда[12][13], Рош-ха-Аин[d][14], Ван[d], Ираклион[d], Регенсбург[15], Җенова[16][17], Гданьск[18][19], Марсель[20], Минск[21], Валенсия, Хуши[d], Күстәнҗә[22], Кишинёв[23], Ванкувер[24], Liverpul[25], Вальпараисо[26], Оулу[27], Җиддә[d], Брест[28], Җенова[d], Ларнака[d][29][30], Никосия[d][31][32], Сегед[33][34][35], Вена[36], Варшау[37], Тбилиси[38][39], Таллинн[40], Чиңдау[41], Пирей[d][42], Нинбо[d][43], Марракеш[d][44], Кәлкүттә[45], Истанбул[46], Пәрну[47] һәм Санкт-Петербург
Алыштырган Хаҗибәй
Кулланылган тел рус теле һәм украин теле
Бүләкләр
Мәйдан 236,9 км²
Почта индексы 65000–65480
Рәсми веб-сайт omr.gov.ua
Харита сурәте
Подробная карта
Коллаж
Феноменның икътисады economy of Odessa[d]
Категория для почётных граждан субъекта [d]
Беренче язма телгә алу 1415
Җирле телефон коды 048
Номер тамгасы коды BH һәм НН / 16
Монда җирләнгәннәр төркеме [d]
Бу якта төшерелгән фильмнар төркеме [d]
Объектның күренешләре өчен төркем [d]
Commons-logo.svg Одесса Викиҗыентыкта

Әдис яки тарихи татар исеме Хаҗибәй (укр. Одеса) — Украинада урнашкан шәhәр. Әдис өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Әдис турында беренче мәгълүматлар 1415 елга сылтый. Бу вакытта аның урынында Хаҗибәй дигән татар авылы була.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдис Кара диңгезнең Әдис култыгы ярында, Киевтан 446 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Соңрак XV гасырда Госман империясе эченә керә. 

1778 елда руслар Кырым ханлыгын басып алып, күп кенә Госман империясенә бәйле татар җирләрен яулыйлар, шул исәптән Хәҗибәй кирмәне. Руслар, аны басып алып, аны үзләрнең көньяктагы таяныч пунктына әйләндергәннәр. 1794 елдан шәһәр, 1795 елда рәсми рәвештә Әдис исемен алган. 1941 елда Әдисне алманнар тарфыннан басып алынган. 1944 елның 10 апрельдә азат ителгән. 1965 елда Әдискә каһарман шәһәр исеме бирелгән.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдис климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 15,1 18,6 24,1 29,4 33,3 35,6 39,3 38,0 32,4 30,5 26,0 16,3 39,3
Уртача максимум, °C 2,2 2,7 6,6 13,0 19,5 24,0 27,0 26,5 21,0 15,0 8,4 3,7 14,1
Уртача температура, °C −0,5 −0,2 3,5 9,4 15,6 20,0 22,6 22,3 17,2 11,6 5,7 1,1 10,7
Уртача минимум, °C −2,8 −2,6 1,0 6,6 12,1 16,3 18,5 18,2 13,5 8,6 3,2 −1,2 7,6
Абсолют минимум, °C −26,2 −28 −16 −5,9 0,3 5,2 7,5 7,9 −0,8 −13,3 −14,6 −19,6 −28
Явым-төшем нормасы, мм 34 37 32 27 36 49 45 38 43 34 41 35 451
Чыганак: Погода и климат

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1897[48] 1959[49] 1970[50] 1979[51] 1989[52] 2001[53]
403 815 667 182 891 546 1 046 133 1 115 371 1 029 049

Милли состав (2001): украиннар — 61,6 %, руслар — 29,0 %, болгарлар — 1,3 %, яһүдләр — 1,2 %.

Эчке бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Киев районы
  2. Малиновский районы
  3. Диңгез буе районы
  4. Суворов районы

Шәһәрдә туганнар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities
  2. Державна служба статистики України Чисельність наявного населення України на 1 січня 2021 рокуКиїв: Державна служба статистики України.
  3. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/aleksandriya-egipet/
  4. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/baltimor-ssha/
  5. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/lodz-polsha/
  6. https://uml.lodz.pl/dla-mieszkancow/o-miescie/wspolpraca-z-zagranica/odessa/
  7. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/split-horvatiya/
  8. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/erevan-armeniya/
  9. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/iokogama-yaponiya/
  10. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/varna-bolgariya/
  11. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/hayfa-izrail/
  12. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/klaypeda-litva/
  13. https://www.klaipeda.lt/lt/meras/miestai-partneriai/odesa-ukraina/3518
  14. http://www.rosh-haayin.muni.il/html5/web/2249/פרוטוקול%20ישיבת%20מליאת%20המועצה%20מן%20המניין%20מס%60%2032-12%2002.08.10.pdf
  15. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/regensburg-germaniya/
  16. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/genuya-italiya/
  17. http://www.comune.genova.it/content/odessa
  18. https://www.gdansk.pl/urzad-miejski/biuro-prezydenta/odessa-ukraina,a,1657
  19. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/gdansk-polsha/
  20. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/marsel-franciya/
  21. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/minsk-belarus/
  22. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/konstanca-ruminiya/
  23. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/kishineu-moldova/
  24. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/vankuver-kanada/
  25. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/liverpul-velikobritaniya/
  26. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/valparaiso-chili/
  27. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/oulu-finlyandiya/
  28. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/brest-belarus/
  29. Twinnings of Larnaka
  30. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/larnaka-kipr/
  31. Διδυμοποιήσεις με Δήμους
  32. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/nikosiya-kipr/
  33. https://www.szegedvaros.hu/aranyoldalak/odessza-ukrajna/
  34. http://szegedtourism.hu/hu/odessza-ukrajna/
  35. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/seged-vengriya/
  36. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/vena-avstriya/
  37. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/varshava-polsha/
  38. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/tbilisi-gruziya/
  39. https://tbilisi.gov.ge/img/original/2018/6/12/tbilisiinfigures.pdf
  40. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/tallinn-estoniya/
  41. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/cindao-kitay/
  42. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/pirey-greciya/
  43. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/ninbo-kitay/
  44. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/marrakesh-korolevstvo-marokko/
  45. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/kolkata-indiya/
  46. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/stambul-turciya/
  47. https://web.archive.org/web/20130731133715/http://www.parnu.ee/index.php?id=2080
  48. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1665
  49. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php
  50. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php
  51. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php
  52. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php
  53. http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=51&rn=51101&id=&botton=cens_db