Татар Википедиясе

Татар Википедиясе Tatar Wikipediӓse
URL	tt.wikipedia.org
Табышлы	Хәйрия
Төр	Челтәрле энциклопедия
Теркәлү	Мәҗбүри түгел
Телләр	татар теле
Эшли башлау вакыты	2003 елның 15 сентябре
Хуҗасы	Викимедиа фонды
Мәкаләләр саны	609 671
Битләр саны	1 358 875
Үзгәртүләр саны	5 502 179
Теркәлгән кулланучылар	58 756
Актив кулланучылар	120
Идарәчеләр	9
Тирәнлек	6.1

Татар Википедиясе — Википедиянең татар телендәге бүлеге. Төрки телләрдәге Википедияләр арасында мәкаләләр саны буенча, төрекчә Википедиядән генә калышып икенче урында бара. 2003 елның 15 сентябрендә ачыла, һәм баштан фәкать латин әлифбасы белән эшли. Бүгенге көндә исә Татар Википедиясендә латин һәм кирилл әлифбалары тигез хокукларда кулланыла. Татар телендәге бүлекнең күпчелек тарафыннан кабул ителгән исеме — «татар Википедиясе» — башка телләрдәге бүлекләре кебек үк, аның берәр этнос яки дәүләткә караганын түгел — мәкаләләр язылу телен генә белдерә.

Статусы

Татар Википедиясе (шулай ук ТатВики һәм tt.wiki) — Викимедиа фонды карамагындагы Википедия исемле интернет-энциклопедия проектының татар телендәге өлеше. Татар Википедиясенә кирилл һәм латин имләләрендә язу мөмкин, тик бер мәкалә эчендә бу ике әлифбаны куллану рөхсәт ителми, ләкин барлык төркемнәр атамалары тик кириллча языла. Татар Википедиясе — татар телен белүче һәм өйрәнүче волонтерлар (үзиреклеләр) көче белән үстерелә. Кертем яки үзгәртүләр ясаучылардан, үз гамәлләрен кагыйдәләр һәм киңәш-кулланмалар буенча кылулары көтелә.

Тарихы

Википедиянең татар бүлеге 2003 елның 15 сентябрендә ачыла. Башта ул тулысынча латин әлифбада эшли. 2009 елның языннан башлап, Татар Википедиясе актив рәвештә Кирилл әлифбасын куллана һәм шушы вакыттан зур популярлык яулый башлый. 2009 елның 28 декабренда Татар Википедиясендә 5 меңенче мәкалә языла. 2011 елның 8 июлендә ул 10 000 мәкалә чиген яулый. Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министрлыгының милли мәгариф идарәсе әзерләгән һәм укытучыларга татар телен өйрәткәндә кулланырга мөмкин булган татар интернет-ресурслары исемлегенә кертелә. 2015 елдан Татар Википедиясе үзенең популярлыгын арттыра, моны битләрне карау буенча җыелма мәгълүматлар раслый.

2023 елның аперелндә Татар википедиясендә 500 меңенче мәкалә языла.

Хезмәттәшлек

2018 елда Викимәктәп укучылары

Татар Википедиясенең 19 еллыгы кысыларында Мәрҗани институында очрашу

2017—2018 уку елыннан башлап 2020 елга кадәр, Тимерхан Шәйхетдинов һәм Хабиль Сәхәбиев җитәкчелеге астында Татарстан Республикасы «Сәләт» яшьләр иҗтимагый фонды һәм Викимедиа җәмгыятенең татар телле катаншучылары төркеме эшчәнлеге чикләрендә «Сәләт ВикиМәктәбе» эшләп килә. «Сәләт ВикиМәктәбенең» уку-укыту сессиясе йомгаклау конференциясендә таныклык алган Википедия волонтерлары 8, 9 сыйныф укучылары була. Алар елга ике — язгы, көзге уку-укыту сессияләре оештыра. Уку кысаларында мәкалә язу, вики-конкурслар, вики-проектлар үткәрелә. Финалистларга таныклык һәм истәлекле бүләкләр тапшырыла.

2018 елда Татар Википедиясе активистлары катнашында матбугат конференциясе уза. 2018 елның 1 октябренда, татар телле Викимедистлар Фәрхәд Фәткуллин һәм Тимерхан Шайхутдинов Татарстанның беренче президенты, ә хәзер мәдәниятара диалог буенча махсус вәкил һәм Татарстанның дәүләт киңәшчесе Минтимер Шәймиев белән очрашалар.

2019 елдан Татнетны үстерү фонды һәм аның партнёрлары үткәрә торган «Белем җәүһәрләре» еллык бәйгесе чикләрендә Татарча Википедияне үстерүгә өлеш керткән алдынгы волонтёрларны тану һәм бүләкләү башлана. Татнетны үстерү фонды белән хезмәттәшлек татар вики-волонтёрлары делегациясенең җитәкчесе Раиль Гатауллин белән очрашуыннан башлана. Церемония ел ахырында Татарстан башкаласында уза һәм төрле Татнет бәйге җиңүчеләрен җыя.

2021 елның 1 июлендә Татар Википедиясе волонтерлары Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясенең тел, әдәбият һәм сәнгать институты җитәкчелеге белән хезмәттәшлек мөмкинлекләре турында фикер алышу өчен очрашуга чакырыла. Тел регуляторына татар телен популярлаштыру, аның озак сроклы яшәү сәләте экосистемасын үстерү, бу эштә актив катнашуны стимуллаштыру, татар галимнәренең күренеп торуын һәм аларның фәнни өлешен арттыру мөһимлеге сөйләшенә.

2021 елның 19 февралендә Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясенең Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институтында «Википедиядә тарихи контентны популярлаштыру: мөмкинлекләр һәм проблемалар» темасына түгәрәк өстәл уза. Әңгәмәдә Википедиядә тарихи тематиканы популярлаштыру мөмкинлекләре, мәгълүматның дөреслеге һәм чыганакларның абруе проблемалары, Википедиянең рус һәм татар бүлекләрендәге кагыйдәләр карала. Кайбер катнашучылар видеоэлемтә буенча катнаша.

2022 елда Викимедиа проектларының Татарстан контенты белән тулылануы арта. «Татмедиа» дәүләт агентлыгы филиалы «Миллиард. Татар» басмасы белән берлектә Викиҗыентыкка Казан мәчетләре фоторәсемнәрен ирекле файдалануга тапшыру турында килешү ирешелә. Параллель рәвештә Мәрҗани институты белән хезмәттәшлек башлана. 2023 елның маенда Фәрһат Фәткуллин арадашлыгында институт директоры Радик Салихов һәм әйдәп баручы фәнни хезмәткәр Бәхтияр Измайлов белән килешү төзелә. Институтның рәсми хатында катнашучы Вячеслав Кириллинга Татарстанның мәдәни, тарихи һәм табигый мирас объектларына, шулай ук матди булмаган мирас объектларына керү һәм фотога төшерү өчен һәртөрле ярдәм күрсәтелә башлый.

TATLAT

Татар Википедиясе җәмәгатьчелеге карары нигезендә латин әлифбасында да мәкаләләр язып була. Латин әлифбасы нигезендәге Баш бит һәм аңа багышланган проект бар.

2025 елның 16 октябреннән Татар Википедиясендә кириллицадан латинга һәм кирегә автоматик транслитератор эшли башлый. Җәмгыять тырышлыгы нәтиҗәсендә мәкалә исеменнән уң якта төймәгә басып кирилл мәкаләләрен латинда, латиннарны кириллда ук мөмкинлеге бар. Гәрчә нәтиҗә әле идеаль булмаса да, механизм тотрыклы, хәзер чыгармалар исемлеген баету өстендә эшләргә мөмкин. 2014 елдан башлап транслитерация өчен конвертер ясарга омтылышлар ясала, әмма уңышка ирешелми кала, мәсәлән, 2014 елда 99%-ка эшләнгән конвертер артык зур күләмдә һәм берничә өлешкә бүлүне таләп иткәнгә расланмый кала.

Латин әлифбасындагы мәкаләләр өчен Татарстан Республикасында татар телен куллану турындагы 24.12.2012 елгы канун кысаларында транслитерация өчен расланган гомуми төрки әлифба кулланыла.

Катнашучылар

Бүгенге көндә Татар Википедиясендә 58 756 катнашучы теркәлгән, алар арасында 120 актив.

Баш бит

Татар Википедиясенең баш битендә, Википедия турында төп мәгълүматлардан тыш, иң сыйфатлы, яхшы итеп бизәлгән һәм чыганаклары күрсәтелгән сайланма һәм яхшы мәкаләләрне күрсәтүче бүлекләр бар.

Шулай ук, көн саен яңартылып торучы сайланган порталларлар исемлеген күреп була. Портал — бер тема белән берләштерелгән күп санлы мәкаләләрне бер урынга туплап, кызыклы итеп кулланучыларга тәкъдим итү формасы.

Википедия мәкаләләрендә сурәтләрнең күпчелеге Wikimedia Commons-та саклана. Википроектлар өчен хезмәт итә торган бу ресурстан иң матур фотосурәтләрне көннең сайланган рәсеме итеп билгеләп, Википедиянең баш битендә урнаштыру гадәте бар.

Баш биттә бу көнне булган тарихи вакыйгалар белән танышырга, ә «Ә сез белгән идегезме?» рубрикасында кызыклы фактларны баетырга була.

Башка Википедияләрдән аермалы буларак 2025 елның октябреннән бу бүлекләр көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып торалар.

Марафоннар

Вики-Бәйгеләр — Википедиядә катнашуны популярлаштыру максатыннан берәр яки берничә Википедия бүлекләре катнашучылары арасында уздырылган ярышлар. Викиара тәртипләр һәм җирле бәйгеләр кагыйдәсенә тугрылыклы үткәрелә. Викимедиа берләшмәләре яки тышкы партнёрлары тарафыннан булдырыла ала.

Оештыру һәм уздыру өчен концепцияне булдыручы һәм процедураны җитекләүче инициатив төркем, призлар иганәчеләре һәм мәгълүмати партнёрларның табылуы зарур

2019—2023 елларда Татар Википедиясендә Бөтендөнья татар яшьләре форумы, Татар теле буенча комиссия, һәм татар телле юзер-төркем бергәләп татарлар, Татарстан географиясе, мәдәнияте, тарихы һәм бүгенге чынбарлыгы турында мәкаләләр язу вики-марафоннары уза. 2024 елдан бу марафоннар Татар Википедиясе волонтерлары ярдәме белән генә уза башлый.

Бәйгеләрен башлату фикере Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Мәгәриф, фән һәм милли мәсьәләләр буенча комитеты рәисе Айрат Зарипов белән вики-мөмкинлекләрне кулланып татар теленең тотрыклы цифрлы чоры киләчәген тәэмин итү юл картасын әзерләүгә багышланган атналык очрашулар барышында 2020 елның 12 октябрь көнендә барлыкка килә. Проект Комиссия җитәкчесе, Татарстан Республикасы парламентының вице-спикеры Марат Әхмәтовның хуплавын ала. Призлар фондын «Сервис-Агро» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте кертә, мәгълүмати яктырту ягы белән «Татмедиа» медиахолдингы, «Татарстан — Яңа Гасыр» һәм ДТРК «Татарстан» телерадиокомпанияләре ярдәм итәргә килешенә.

Ирекле белемнәрне үстерүгә һәркемнең үз өлешен кертә алуыннан файдаланып, конкурслар барышында без партнерлар белән уртак конкурслар проектын эшләнә. Партнерлар бәйгеләре — Википедия эчендә теләсә кайсы кеше яки башка тышкы партнер тарафыннан Википедия волонтерлары белән берлектә булдырылган һәм уздырыла торган вики-бәйгеләр.

Соңгы елларда Татар Википедиясендә ике марафоннан тыш тагын 13 конкурс оештырылган, шуларның 2се партнерлар белән. Конкурста катнашучының шаблоннары һәм Финалистлар таблицасында урын күрсәтү — халык алдында булуга ихтыяҗны каплый (Дан Аллеясы кебек үк).

Бары мәкаләләр генә язучылар өчен партнерлар белән бергә җәйге (Белем җәүһәрләре) һәм кышкы марафоннар (МинБезТатар) оештырылып килә. Беренче марафон Татнетны үстерү фонды, икенче марафон «Татмедиа» медиахолдингы проекты — «Миллиард татар» белән берлектә оештырыла.

Акыллы төбәк

«Акыллы төбәк» проектын — субъектларның барлык катлауларын алар өчен кызыклы юнәлешләр буенча Вики-мохиткә кертемнәрен җәлеп итү проекты. Кешеләр үзләренә әһәмиятле темаларны башкаларга таныта, төбәкнең региональ үсешнә файда китерә, шул ук арада соңгының бүгенге көнге халыкара танылуы дәрәҗәсен һәм икътисади активлыгын иң алдынгы илләр дәрәҗәсендәгенә күтәрергә ярдәм итә ала. Проектны гамәлгә ашыруның башлангыч этабы буларак ТатВП-ның барлык катнашучылары белән берлектә әһәмиятлелек критериенең яңа кагыйдәсен кабул итү була. Проект кысаларында, Татарстанның Кайбыч районыннан бер төркем активистлар «Вики-Кайбыч» исемле үзләренең район вики-клубын оештыралар, һәм шуңа күрә проектны Кайбыч районы турында вики-муниципаль проекттан гамәлгә ашыра башлыйлар. Хәзерге вакытта «Акыллы төбәк: Кайбыч районы» проектын тормышка ашыру кысаларында Кайбыч районының төрле феноменнары турында 500-дән артык мәкалә язылган.

Бүләкләр

• 2009 нчы елда узган «Татнет йолдызлары» бәйгесендә Татар Википедиясе «Туган тел» номинациясендә беренче урын яулый.
• 2010 елның октябрендә узган I Халыкара «Белем җәүһәрләре» интернет-проектлар бәйгесенең «Тематик ресурс — иҗади җәүһәр» номинациясендә Татар Википедиясе икенче урынны яулый.
• 2010 елның «Татнет йолдызлары» бәйгесенең «Туган тел» номинациясендә янә Татар Википедиясе җиңә.
• 2011 елда узган II Бөтендөнья «Белем җәүһәрләре» интернет-проектлар бәйгесенең «Тематик ресурс — иҗади җәүһәр» номинациясендә Татар Википедиясе беренче урын яулый.
• 2011 елда узган «Татнет йолдызлары» бәйгесенең «Фән һәм мәгариф» номинациясендә Татар Википедиясе беренче урында.

• 
  «Татнет йолдызлары» бәйгесендә беренче урын (2009 ел)
• 
  «Татнет йолдызлары» бәйгесендә беренче урын (2010 ел)
• 
  «Белем җәүһәрләре» бәйгесендә икенче урын (2010 ел)
• 
  «Белем җәүһәрләре» бәйгесендә беренче урын (2011 ел)

Статистика

300 000 мәкалә

Хәзерге вакытка Татар Википедиясендә 609 671 мәкалә бар, 6926 файл йөкләнгән. Викимедиа статистика проектының Татар Википедиясен тасвирлаган Кыскача аналитик мәгълүмат 2016 елның 22 март көнендә архивланган һәм тулы таблица 2017 елның 4 декабрь көнендә архивланган.

• 2025 ел, 15 гыйнвар — 600 000 мәкалә
• 2023 ел, 21 апрель — 500 000 мәкалә
• 2022 ел, 31 гыйнвар — 400 000 мәкалә
• 2021 ел, 31 июль — 300 000 мәкалә
• 2020 ел, 30 октябрь — 200 000 мәкалә
• 2020 ел, 10 июнь — 100 000 мәкалә
• 2013 ел, 28 июль — 50 000 мәкалә
• 2013 ел, 14 март — 30 000 мәкалә
• 2012 ел, 25 апрель — 15 000 мәкалә
• 2011 ел, 8 июль — 10 000 мәкалә
• 2009 ел, 28 декабрь — 5000 мәкалә
• 2009 ел, 15 июнь — 4 000 мәкалә

Чагыштырма статистика

Татар Википедиясенең башка төрки телле һәм Россия халыклары телләрендәге Википедия бүлекләре белән чагыштырма таблицалар.

№	Код	Википедия бүлеге	Ачылган елы	Мәкаләләр	Битләр	Файллар	Үзгәртүләр	Теркәлгән кулланучылар	Актив кулланучылар	Идарәчеләр	Тирәнлек
1	tr	Төрек	2002	662 197	3 392 366	44 090	36 627 997	1 770 671	5475	23	183.5
2	tt	Татар	2003	609 671	1 358 875	6926	5 502 179	58 756	120	9	6.1
3	azb	Көньяк Азәрбайҗан	2015	244 424	580 038	551	1 582 824	59 863	125	4	5.1
4	uz	Үзбәк	2004	326 575	1 188 926	3829	5 876 117	234 676	725	10	34.5
5	kk	Казакъ	2002	242 126	660 362	8642	3 538 698	173 096	407	16	16
6	az	Азәрбайҗан	2004	211 186	648 176	14 564	8 435 949	331 025	1118	13	55.7
7	ky	Кыргыз	2002	76 153	122 201	2677	638 489	45 931	117	4	1.9
8	ba	Башкорт	2005	63 921	183 955	1430	1 290 028	46 394	99	4	24.7
9	cv	Чуваш	2004	58 428	121 841	530	867 784	39 078	53	2	8.4
10	crh	Кырым-татар	2008	29 642	57 693	0	241 741	61 509	42	2	3.8
11	sah	Саха	2008	17 886	54 191	1765	423 330	28 256	54	4	32.2
12	kaa	Каракалпак	2006	11 254	30 683	86	192 028	15 092	36	4	18.7
13	tk	Төрекмән	2004	7050	17 544	332	266 846	32 781	56	2	33.7
13	ug	Уйгур	2012	9628	17 282	0	173 449	25 054	37	1	6.3
14	gag	Гагауз	2010	3013	7656	0	74 855	16 295	24	1	23.2
15	krc	Карачай-балкар	2010	2723	16 914	0	121 891	11 787	24	2	195.7
16	tyv	Тыва	2013	4115	14 710	0	51 588	10 776	23	1	23.2
17	alt	Алтай	2021	1101	7072	0	48 284	4303	16	2	200.8

№	Код	Википедия бүлеге	Ачылган елы	Мәкаләләр	Битләр	Файллар	Үзгәртүләр	Теркәлгән кулланучылар	Актив кулланучылар	Идарәчеләр	Тирәнлек
1	ce	Чечен	2005	818 000	1 487 945	334	11 300 917	44 377	69	3	5.1
2	tt	Татар	2003	609 671	1 358 875	6926	5 502 179	58 756	120	9	6.1
3	ba	Башкорт	2005	63 921	183 955	1430	1 290 028	46 394	99	4	24.7
4	cv	Чуваш	2004	58 428	121 841	530	867 784	39 078	53	2	8.4
5	crh	Кырым-татар	2008	29 642	57 693	0	241 741	61 509	42	2	3.8
6	os	Осетин	2005	21 535	76 945	149	591 882	27 540	37	3	50.9
7	sah	Саха	2008	17 886	54 191	1765	423 330	28 256	54	4	32.2
8	mhr	Мари	2009	11 326	31 336	0	201 643	16 268	29	1	20.1
9	mrj	Таулы мари	2010	10 429	21 266	0	107 580	12 109	13	1	5.5
10	myv	Ирзә	2008	7869	31 599	0	153 711	14 749	20	3	44.2
11	mdf	Мукшы	2007	7620	23 823	0	102 021	11 467	23	2	19.4
12	vep	Вепс	2008	7084	38 328	0	184 433	17 936	31	1	93.6
13	kv	Коми	2004	5735	19 897	0	147 508	16 520	25	1	45.2
14	udm	Ар	2005	5910	20 248	8	129 453	17 126	24	2	37.6
15	olo	Корел-ливвик	2016	4670	14 133	0	39 028	8395	15	2	11.3
16	lez	Лезгин	2012	4455	14 979	11	97 657	12 541	16	3	36.4
17	tyv	Тыва	2013	4115	14 710	0	51 588	10 776	23	1	23.2
18	av	Авар	2004	4007	18 603	0	96 936	17 178	22	2	69.1
19	koi	Коми-пермяк	2009	3469	13 552	0	63 633	9716	11	1	39.7
20	krc	Карачай-балкар	2010	2723	16 914	0	121 891	11 787	24	2	195.7
21	inh	Ингуш	2018	2479	16 573	38	72 081	5930	28	2	140.6
22	kbd	Кабарда-чиркәс	2011	1640	7094	0	48 564	11 341	12	2	75.7
23	xal	Калмык	2005	1594	12 406	0	92 416	11 146	20	1	342.7
24	lbe	Лак	2006	1090	16 049	0	54 820	9554	13	2	643.3
25	alt	Алтай	2021	1101	7072	0	48 284	4303	16	2	200.8
26	ady	Адыгей	2016	627	4773	0	16 575	10 036	24	1	151.8

Мәкаләләр тематикасы буенча статистика

2025 елның 18 декабренә мәкаләләрнең күбесе киләсе темаларга багышланган:

• торак пунктлар — 419 943 мәкалә,
• астрономия — 44 643 мәкалә,
• елгалар — 23 429 мәкалә,
• шәхесләр — 17 430 мәкалә,
• аксымнар — 14 605 мәкалә,
• һинд дине — 1 933

Кызыклы фактлар

Tatar.info проектының эмблемасы

• Татар Википедиясе исемен башка проект та йөрткән. 2008 елда ачылган Tatar.info — «Татар тормышының көзгесе» (рус. Tatar.info —«Зеркало татарской жизни») проекты шулай ук wiki технологиясе буенча эшләгән һәм массакүләм мәгълүмат чараларында «Татар Википедиясе» (рус. Татарская Википедия) дип йөртелгән. Ул энциклопедиядәге мәкаләләр татар халкына бәйле темаларга гына язылган. Теркәлгән һәркем мәкаләләрне үзгәртә алган. Хәзерге вакытта проект эшләми.
• Татар Википедиясенә керүче халыкның (2019 мае) 72,5 % гына Россиядән, 4,6 % Норвегиядән, 2,7 % АКШтан, үзгәртүләр кертүгә килгәндә — 86,3 % Россия, 4,0 % Украинадан ясала.
• Татар Википедиясенең беренче идарәчесе (User:Untifler) шулай ук Чуаш һәм Башкорт Википедияләре ачуында да актив катнаша һәм аларда да беренче идарәче була.
• Татар Википедиясе волонтеры Фәрһад Фәткуллинга 2018 елда ел Викимедиячесе исеме бирелә.

Шулай ук карагыз

• Татар Википедиясенә кем, ничек һәм ни өчен яза?
• Татар Википедиясе турында матбугатта
• 2025 елда Татар Википедиясе