Одесса

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Одесса latin yazuında])
(Odessa битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Әдис
Odessa-Montage-2016.png
Coat of Arms of Odessa.svg
Халык саны 1 010 783 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 2 сентябрь 1794 Edit this on Wikidata
Хөкүмәт башлыгы Геннадий Труханов Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+03:00, UTC+02:00
Кардәш шәһәрләр Искәндәрия[d], Балтимор, Луҗ, Сплит, Расту, Ирәван, Йокоһама, Варна[d], Хайфа[d], Клайпеда, Рош-ха-Аин[d], Ван[d], Ираклион[d], Регенсбург, Җенова, Грозный, Гданьск, Марсель, Минск, Валенсия, Хуши[d], Күстәнҗә, Кишенәү, Питырбур, Ванкувер, Liverpul, Вальпараисо, Оулу, Таганрог, Җиддә[d], Брест, Җенова[d], Ларнака[d][1] һәм Nicosia Municipality[d][2]
Җәгърафия
АТБ Әдис өлкәсе
Ил Украина
Мәйдан 236.9 дүрткел киламитер
ДДӨБ 40 ±1 митер Edit this on Wikidata
Сулык Кара диңгез, Одесский залив
Координатлар 46.5°N 30.7°E Edit this on Wikidata
Пучты индексы 65000–65480 Edit this on Wikidata
Телефон коды 048 Edit this on Wikidata
Сәясәт
Канун чыгару органы Одесский городской совет Edit this on Wikidata
Хөкүмәт башлыгы Геннадий Труханов Edit this on Wikidata


Әдис яки тарихи татар исеме Хаҗибәй (укр. Одеса) — Украинада урнашкан шәhәр. Әдис өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Әдис турында беренче мәгълүматлар 1415 елга сылтый. Бу вакытта аның урынында Хаҗибәй дигән татар авылы була.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдис Кара диңгезнең Әдис култыгы ярында, Киевтан 446 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Соңрак XV гасырда Госман империясе эченә керә. 

1778 елда урыслар Кырым ханлыгын басып алып, күп кенә Госман империясенә бәйле татар җирләрен яулыйлар, шул исәптән Хәҗибәй кирмәне. Урыслар, аны басып алып, аны үзләрнең көньяктагы таяныч пунктына әйләндергәннәр. 1794 елдан шәһәр, 1795 елда рәсми рәвештә Әдис исемен алган. 1941 елда Әдисне алманнар тарфыннан басып алынган. 1944 елның 10 апрельдә азат ителгән. 1965 елда Әдискә каһарман-шәһәр исеме бирелгән.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдис климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 15,1 18,6 24,1 29,4 33,3 35,6 39,3 38,0 32,4 30,5 26,0 16,3 39,3
Уртача максимум, °C 2,2 2,7 6,6 13,0 19,5 24,0 27,0 26,5 21,0 15,0 8,4 3,7 14,1
Уртача температура, °C −0,5 −0,2 3,5 9,4 15,6 20,0 22,6 22,3 17,2 11,6 5,7 1,1 10,7
Уртача минимум, °C −2,8 −2,6 1,0 6,6 12,1 16,3 18,5 18,2 13,5 8,6 3,2 −1,2 7,6
Абсолют минимум, °C −26,2 −28 −16 −5,9 0,3 5,2 7,5 7,9 −0,8 −13,3 −14,6 −19,6 −28
Явым-төшем нормасы, мм 34 37 32 27 36 49 45 38 43 34 41 35 451
Чыганак: Погода и климат

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1897[6] 1959[7] 1970[8] 1979[9] 1989[10] 2001[11]
403 815 667 182 891 546 1 046 133 1 115 371 1 029 049

Милли состав (2001): украиннар — 61,6 %, урыслар — 29,0 %, болгарлар — 1,3 %, яһүдләр — 1,2 %.

Эчке бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Киев районы
  2. Малиновский районы
  3. Диңгез буе районы
  4. Суворов районы

Шәһәрдә туганнар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]