Акмәсҗит

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Акмәсҗит latin yazuında])
(Симферополь битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Акмәчет белән бутамагыз.

Акмәсҗит
Сімферополь
Флаг Симферополя[d]Герб Симферополя[d]
Simferopol flag.svgCOA Simferopol.svg
Simferopol Montage.png
Нигезләнү датасы 1784
Рәсми исем Сімферополь һәм Акъмесджит, Aqmescit
Рәсми тел кырымтатар теле, украин теле һәм урыс теле
Дәүләт Flag of Russia.svg Россия[1][2]
Flag of Ukraine.svg Украина[3]
Нәрсәнең башкаласы Кырым Җөмһүрияте, Кырым Автономияле Җөмһүрияте, Акмәсҗит шәһәр бүлгесе[2], Акмәсҗит шәһәр шурасы һәм Акмәсҗит районы[2]
Административ-территориаль берәмлек Акмәсҗит шәһәр шурасы, Акмәсҗит шәһәр бүлгесе[2], Кырым өлкәсе[d], Кырым Айрат Сәвит Сатсиялислар Җөмһүрияте һәм Таврия гөбернәсе
Табигый-георафик объект эчендә урнашкан Кырым
Тиритуриясенә дәгъва итә Россия һәм Украина
Хөкүмәт башлыгы Игорь Лукашов[d] һәм Проценко, Елена Степановна[d]
Канунбирү органы Акмәсҗит шәһәр шурасы
Халык саны 341 799 кеше кеше (2018)[4][5]
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 350 ± 1 митер
Сәгать поясы UTC+03:00 һәм UTC+02:00
Кардәш шәһәр Һайделберг[6][7], Новочеркасск[6], Кечкемет[6], Искешәһәр[6], Өркет[6], Мәскәү, Омск[6][8], Улан-Удэ[7], Сейлем[6], Русе[d][6], Падова[6], Нижгар, Көньяк-Көнбатыш административ округ[6], Киреч[7], Донетск[6], Чернивси[6] һәм Bursa
Мәйдан 107 ± 1 км²
Пучты индыксы 95000-490 һәм 295000–295490
Рәсми веб-сайт simgov.ru
Simferopol-Ukraine-Map.png
Simferopol Montage.png
Беренче язма телгә алу БЭК II гасыр
Җирле телефон коды 0652 һәм 8978
Монда җирләргәннәр төркеме Категория:Похороненные в Симферополе[d]
Commons-logo.svg Simferopol Викиҗыентыкта

Кәбир-Җамигъ мәчете

Акмәсҗит яки Симферополь (укр. Сімферополь, рус. Симферополь, кырымтат. Aqmescit, Акъмесджит) — Кырымда урнашкан шәһәр. Кырым Җөмһүриятенең идарә, сәнәгый, мәдәни, фәнни үзәге. Кырым ярымутравының үзәгендә урнаша. Кырымтатар Милли Мәҗлесенең урнаштыру урыны. Әүвәл заманда Aкмәчет урынында скиф мәркәзе, скиф Неаполе, Алтын Урданың Кирмәнчек шәhәре булган.

Кырым ярымутравында тагы Акмәчет исемле авыл бар, шуңа күрә рәсми чыганакта Симферополь Акмәсҗит дип йөртелә, ләкин татарча матбугатта Акмәчет атамасы ешрак кулланыла.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Алтын Урда чорында татарлар Кирмәнчек шәһәрен салалар, соңрак биредә ак мәчет төзелә һәм Кырым ханлыгы чорында кирмән Акмәчет дип йөртелә башлаган.

Кырым ханлыгы вакытында Бакчасарай ил башкаласы статусына ия булган, ләкин Акмәсҗит шәһәрендә калга (дәүләттә ханнан соң икенче башлык) йорты урнашкан булган.

1781 елда Кырым ханлыгы Русия империясе тарафыннан басып алына. 1783 елда урыслар Акмәчет исемен Симферопольгә үзгәртәләр.

Павел I шәһәргә татар исемен Акмәчет кайтара, ләкин Павел I не үтергәннән соң урыслар яңадан шәһәргә Симферополь исемен бирәләр.

1944 елда Акмәчет шәһәреннән кырым татарлары сөргенлеккә җибәрелә.

1945 елда Симферополь Кырым Мохтари Җөмһүриятенең башкаласы статусын югалта.

1954 елда Кырым өлкәсе Украинага тапшырыла.

2014 елда Кырым кризисы һәм Кырым статусы турында референдумнан соң Кырым Акмәсҗит башкаласы белән Русия Федерациясенә кире кайтарыла.

Хәзер Акмәчет шәһәрендә Кырымтатар Милли Мәҗлесе урнаша.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Акмәсҗит Кырым ярымутравында, Салгир елгасында урнашкан. Тимер һәм автомобиль юллары төене.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Уртача еллык температура — +10,8 °C
  • Уртача еллык җил тизлеге — 4,4 м/с
  • Уртача еллык һава дымлылыгы — 74 %
Акмәсҗит климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 20,4 21,9 28,7 31,5 34,2 37,7 39,3 39,5 37,2 33,3 28 25,4 39,5
Уртача максимум, °C 3,9 4,7 9,1 15,9 21,4 25,7 28,9 28,7 23,1 17 10,4 5,6 16,2
Уртача температура, °C 0,2 0,4 3,9 9,9 15,1 19,5 22,3 22 16,9 11,3 5,8 2 10,8
Уртача минимум, °C −2,9 −3,2 −0,2 4,8 9,5 13,9 16,5 16,1 11,6 6,8 2,2 −1,1 6,2
Абсолют минимум, °C −26 −30,3 −18,4 −11,1 −8,4 0,7 3,6 3,8 −5,1 −11,4 −21,7 −23,2 −30,3
Явым-төшем нормасы, мм 39 36 37 34 34 58 46 52 42 42 49 45 514
Чыганак: Погода и климат

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1897[9] 1926[10] 1939[10] 1959[11] 1970[12] 1979[13] 1989[14] 2001[15]
49 078 86 145 142 634 187 623 249 053 301 505 343 565 363 597

Милли состав (2001): урыслар — 66,7%, украиннар — 21,3%, кырымтатарлар — 7,0%, беларуслар — 1,1%.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Киев районы
  • Тимер юл районы
  • Үзәк районы

Мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәрдә туган күренекле кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Crimea has joined the ranks of the world’s ‘gray areas.’ Here are the others on that list.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 ОКТМО. 179/2016. Крымский ФО
  3. archINFORM — 1994.
  4. http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/4119070044d694969630bede4cdebdf4/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0+01-01-2018.pdf
  5. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 https://tass.com/politics/906463
  7. 7,0 7,1 7,2 https://www.heidelberg.de/hd/HD/Leben/Simferopol.html
  8. http://admomsk.ru/web/en/city/international/russian#simferopol
  9. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1424
  10. 10,0 10,1 http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm
  11. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php
  12. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php
  13. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php
  14. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php
  15. http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=01&rn=01101&id=&botton=cens_db