Норвегия

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Норвегия latin yazuında])
(Norvegiä битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Норвегия
Flag of Norway.svg
Байрак
Coat of arms of Norway.svg
Илтамга
Башкала Осло
Халык саны 5 328 212 (1 гыйнвар 2019, бәя) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 7 июнь 1905, 26 октябрь 1905, 17 май 1814 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+01:00
Рәсми тел букмол, саам телләре, нүнорск, норвег теле
Җәгърафия
Мәйдан 385,207 дүрткел киламитер
Координатлар 65°N 11°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Һаральд V
Башлык исеме Норвегиянең баш министры
Хөкүмәт башлыгы Эрна Сульберг
Икътисад
ТЭП $398 832 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП $74 400 ±0.01 (2015) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Норвегия кронасы
Инфеләсә 3.5% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 3% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.78 (2014)[2]
КПҮИ 0.953
Яшәү озынлыгы 82.50976 ел (2016)[3]
Пинсә яше 67 яшь
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 112 (пүлисә)[4]
  • 110 (янгын сакчылары)[5]
  • 113 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • Электр аергычы төре Europlug,[6] Schuko[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[7]
    Челтәр көчәнеше 230 вольт[6]
    Телефон коды +47
    ISO 3166-1 коды NO
    ХОК коды NOR
    Интернет домены .no


    Норвегия корольлеге (норв. Kongeriket Norge, нюнорск Kongeriket Noreg), Норвегия (тат. Нурвәҗ[8]) — Төньяк Аурупада, Скандинавия ярымутравында урнашкан дәүләт. Көнчыгышта Швеция, Финләндия һәм Русия белән чиктәш. Төньяк-көнчыгышта Баренц диңгезе, көнбатышта Норвег диңгезе, көньяк-көнбатышта Төньяк диңгез тарафыннан юыла.

    Ил исеме борынгы скандинав Norðrvegr сүзеннән («төньякка юл») барлыкка килә.

    Норвегигә шулай ук Шпицберген архипелагы, Ян-Майен һәм Бьёрнёйа керә. Атлантик океанның көньяк өлешендә урнашкан Буве утравы Норвегиягә буйсынган территория булып санала. Моннан тыш Норвегия Антарктикада үз җиренә дәгъва кыла[9].

    Төрле тикшеренүләр нәтиҗәсендә Норвегия дөньяның иң уңышлы илләрдән санала [10][11]. Шулай ук илдә хакимиятнең журналистларга басымы юк дип әйтелә [12].

    Географик мәгълүмат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Норвегия Скандинавия ярымутравының төньяк-көнбатышы территориясе буенча сузыла (иң киң урында — 420 км). Көнчыгышта һәм көньяк-көнчыгышта Швеция (чик буе — 1630 км), Финләндия (760 км) һәм Русия (196 км) белән чиктәш.

    Сәясәт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Норвегия — конституцион монархия һәм парламент демократиясе принципларына нигезләнгән унитар дәүләт. Илдә кайбер төзәтүләр ясалган 1814 елгы конституция гамәлдә. Дәүләт башлыгы булып король санала. 1991 елдан бирле бу исемне Һаральд V йөртә.

    Парламент[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Канун чыгару хокукына икепалаталы парламент — Стортинг ия. Аңа 169 депутат керә. Стортинг 4 ел саен сайлана.

    Мәхкәмә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Административ-территориаль бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Акча һәм салымнар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Илдә хезмәт хакы зур булу белән бергә, салымнар да саллы гына. Аена 3 мең доллар алучы “хәерчеләр” 36 процент салым, урта сыйныф – 48 процент, миллионерлар 52 процент түли. Дәүләтнең шундый салым сәясәте аркасында биредә череп баеганнар юк. Идән юучы белән банкир арасында аерма 3 мәртәбә генә.

    Илдәге мәгариф һәм сәламәтлек саклау системалары, балалар пособиеләре, пенсияләр, юл төзелешләре, аэропортлар, шәһәр инфраструктурасы, экология, югары технологияләр һәм башкалар менә шушы салымнар хисабына финанслана. Туучылар санын арттыру максатыннан Һәрбер балага 18 яшькә җиткәнче ай саен 150 доллар пособие бирелә. Пенсиягә 67 яшьтән чыгалар. Пенсиянең күләме иң югары хезмәт хакының 60 процентын тәшил итә. Эшсезләр (болар гадәттә предприятие банкротлыкка чыгу сәбәпле эш урыннарын югалтучылар) 3 ел дәвамында үзләренең соңгы хезмәт хакларының 90 проценты күләмендә пособие алалар.[13]

    Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Милләтләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Телләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Дин[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Төп мәкалә: Норвегия тарихы

    Тарихы язылмаган чор[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Иртә мезолит дәверендә Норвегия территориясенә ике аучылар һәм туплаучылар кардәш мәдәниятле кабилә кергән. Алар Фосна һәм Комса һәйкәлләре буенча аталганнар. Боз чоры тәмамлануга Норвегия климаты аеруча кешеләр өчен уңайлы булган, шул сәбәпле Норвегия Җир шарында кешеләр иң күп яшәгән территорияләрдән булган.

    Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1970 нче елларга кадәр Норвегия диңгезчеләр, балыкчылар һәм урман кисүчеләр яши торган бай булмаган илләр рәтендә йөргән. Ләкин 1969 елда Ставангер авылы тирәсендә нефть һәм табигый газ ятмалары табалар. Шуннан соң илдәге тормыш тамырдан үзгәрә. Норвегиялеләр бу уңайдан референдум үткәрәләр һәм шуның нәтиҗәләре нигезендә, беренчедән, бу байлыкларны мәңге хосусыйлаштырмаска, ягъни бары тик дәүләт милке итеп калдырырга дигән фикергә киләләр, икенчедән, нефть һәм газ сатудан кергән акчаның нәкъ яртысын, әлеге запаслар беткәч файдаланырга дип, киләчәк буыннар фондына күчереп барырга булалар. Хәер, табышның калган икенче яртысы аларга Төньяк Европада тормыш дәрәҗәсе иң югары булган илләр рәтенә керергә мөмкинлек бирә. Норвегия – “кара алтын” сату буенча дөньяда өченче урында тора. Норвегиянең уңышы илдәге нефть ятмаларында һәм аны сатудан кергән акчаны дөрес куллануда. Шуңа күрә бүген монда заманында СССР гражданнары күз алдына китергән коммунизм хөкем сөрә. Биредә хәерчеләр, эшсезлек юк. Хәтта идән юучы булып эшләүче дә ике дә уйламыйча үзенә йорт сатып ала ала – эшле кешегә банк һәрвакытта да ссуда бирә.[13]

    Мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Дәүләт һимны (рәсми өлеше)[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Ja, Vi Elsker Dette Landet
    Ja, vi elsker dette landet,
    som det stiger frem,
    furet, værbitt, over vannet,
    med de tusen hjem.
    Elsker, elsker det og tenker
    på vår far og mor,
    og den saganatt som senker
    drømmer på vår jord,
    og den saganatt som senker,
    senker drømmer på vår jord.

    Norske mann I hus og hytte,
    takk din store Gud!
    Landet ville han beskytte
    skjønt det mørkt så ut.
    Alt hva fedrene har kjempet,
    mødrene har grett,
    har den Herre stille lempet,
    så vi vant vår rett.
    har den Herre stille lempet,
    så vi vant, vi vant vår rett.

    Ja, vi elsker dette landet,
    som det stiger frem,
    furet, værbitt, over vannet,
    med de tusen hjem.
    og som fedres kamp har hevet
    det av nød til seir,
    også vi, nar det blir krevet,
    for dets fred slår leir,
    også vi, nar det blir krevet,
    for dets fred, dets fred slår leir!

    Туган илне яратабыз
    Туган илне яратабыз,
    Урман-тауларын,
    Чал диңгезен, туң җилләрен,
    Мең-мең йортларын.
    Туган учак – ул сөекле
    Ата-анабыз:
    Суыгында, кояшында
    Хозурланабыз,
    Суыгында, кояшында
    Аның хозурланабыз.

    Данла, илем, язмышыңны:
    Шомлы көнеңдә
    Тәңре сине ярлыкады
    Җир итәгендә.
    Канлы корбан биреп кенә,
    Керми сугышка,
    Ирештең үз ирегеңә,
    Тыныч һәм мул тормышка.

    Туган илне яратабыз,
    урман-тауларын,
    чал диңгезен, туң җилләрен,
    ак болытларын.
    Ата-баба көрәшкән күк,
    без дә дауларбыз,
    мәңге иминлек хакына
    җиңү яуларбыз,
    мәңге иминлек хакына
    җиңү, җиңү яуларбыз!

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    4. "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 3 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    5. 5,0 5,1 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. 6,0 6,1 6,2 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    7. http://chartsbin.com/view/edr.
    8. https://darul-kutub.com/uploads/books/065ef0a9869dc0b1190b9e1ef33250847afbcecc.pdf
    9. Боз эрегән саен Арктика белән кызыксыну арта — Азатлык радиосы
    10. Дөньяның уңышлы илләре: Русия түбән тәгәрәде — Азатлык радиосы
    11. Newsweek: дөньяның иң яхшы иле – Финләндия — Азатлык радиосы
    12. Русиядә матбугат иреге 140нчы урында дип бәяләнде — Азатлык радиосы
    13. 13,0 13,1 Норвегиядә ничек яшиләр? / Халидә МИНҺАҖЕВА әзерләде / – № 58 (10678), 14 май, 2005

    Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]