Санкт-Петербург татарлары

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Санкт-Петербург татарлары latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Санкт-Петербург татарлары
Дәүләт Flag of Russia.svg Россия
Халык саны 30 857 (2010)[1][2]

Санкт-Петербург татарларыСанкт-Петербург шәһәрендә вакытлыча яки даими яшәүче татар милләтенең җыелма исеме. 2010 елда халык санын алу күрсәткечләре буенча шәһәр территориясендә 30857 татар яши, бу сан Петербург халкының 0,63 % ын тәшкил итә[3][4]. Формаль рәвештә, ул украиннар һәм беларуслардан соң өченче зур диаспора булып санала, ләкин чынлыкта ул Үзбәкстаннан һәм Таҗикстаннан легаль булмаган мигрантлар күп булу (алар саны миллион кешегә җитәргә мөмкин) сәбәпле чынлыкта 5—6 урында булырга мөмкин[5][6][7][8].

Сан[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Татар җәмәгатен, немец яки фин белән беррәттән, иске буларак санау кабул ителә, гәрчә патша Россиясе заманында ул чагыштырмача аз булса да, совет чорында шактый артса да, СССР таркалганнан соң әкренләп кими бара:

Год Численность
1897 4942 [9]
1926 7321 [10]
1939 31 506 [11]
Год Численность
1959 27 178 [12]
1970 32 851 [13]
1979 39 403 [14]
Год Численность
1989 43 997 [15]
2002 35 553 [16]
2010 30 857 [1][2]

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Патша Россиясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Татар җәмгыяте тарихы, асылда, шәһәр төзелеше белән бергә, булачак шәһәр урынына меңләгән эшчеләр, шул исәптән Петропавловск ныгытмасын төзүдә катнашан тататарлар да килгән вакытта башлана[17][18][19]. Озак вакыт дәвамында алар шактый кечкенә һәм ябык җәмәгатьне тәшкил иткән һәм шул рәвешле үз традицияләре белән ныклы элемтәне саклап кала торганнар. Татарларның күпләп яшәү урыны булып Петроград ягы булган. Христианлыкны кабул иткән татарлар карьера үсешенә һәм рус җәмгыятендә тормышка ирешү мөмкинленә ия булганнар; шуңа да карамастан мөселманнарга яки «магометян»нарга хөрмәт белән карау кабул ителгән була. Аерым алганда, армиядә татарларга дини йолаларны үтәргә һәм җомга көннәрендә ял итәргә рөхсәт ителә[20], шулай ук аларга тәре сурәтләре төшерелмәген башка махсус орденнар бирелгән[21].

Келәм сатучы татар, 1920 ел, Борис Кустодиев

Күп кенә татарлар тукыма товарлары, күн, келәмнәр һ.б. сәүдә белән шөгыльләнә, ә соңрак алар ипи, күн һәм тоз белән сәүдә итүне тулысынча контрольдә тоталар. Татар җәмәгатьчелеге вәкилләре шәһәрдә тимер юл рестораннары һәм буфетлар челтәрен үстерәләр. Күпчелек элита рестораннары татарларныкы булганлыктан, шәһәрдә татар официантларына мода керә; кайбер рестораннарда официантларның исемнәрен үзгәртеп, аларны татарлар итеп алдау очраклары да мөмкин булган[21] .

Гадәттә, татарлар староста җитәкчелек иткән 10—30 кешелек әртилләр белән яшәгәннәр. Татарларда Ислам кануннары буенча алкоголь куллануга катгый тыю гамәлдә була, әгәр кеше исерек булып әртилгә әйләнеп кайтса, кагыйдә буенча, башта ул сүзле кисәтү алган, икенче тапкыр аны бәйләләгәннәр һәм кыйнаганнар, ә өченче тапкыр әртилдән куып чыгарганнар[21]. Патша Россиясендәге татар образы, барыннан да элек, сәүдәгәр, эшмәкәр яки гади «йөри торган лавка» буларак ассоциацияләнгән, чөнки сәүдәгәр яки эшмәкәр һөнәре белән шөгыльләнмәгән барлык татарлар да диярлек иске әйберләрне сатып алу, бизәү һәм сату белән шөгыльләнгән.

Татар-христианнар шулай ук танылган дворян катламнарына (Ширинскийлар, Шехматовлар, Мещерскийлар, Аскаковлар, Йосыповлар, Тимиряевлар, Чаадаевлар һ.б.) кергән[17]. Шулай ук берничә мең татар Петербургтагы император гвардиясе частьләрендә һәм Кронштадттагы Балтыйк флоты корабларында даими хезмәт иткән.

1905 елдан революциягә кадәр татар дин белгече һәм җәмәгать эшлеклесе Гатаулла Баязитов инициативасы белән «Нур» татар газетасы чыга башлый, 1990 елдан чыгарылышын яңадан башлап җибәрә[17].

Революциягә кадәр татар җәмәгатьчелегенең кайбер вәкилләре Дәүләт думасына кергәннәр һәм хәтта «Сыратель Мөстәкыйм» сәяси партиясен дә төзи алганнар[22].

Совет чоры[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Инкыйлаб татар җәмәгате тарафыннан төрлечә кабул ителә: берәүләр татарларга милли ышанычларын тәэмин итү өмете белән революционерларга ярдәм итә, икенчеләре исә эмиграцияләнә[23].

Татар җәмәгате НЭП чоры тәмамланганчы шәһәрдә актив сәүдә итүне дәвам итә һәм аның күп кенә әгъзаларының үз кибетләре булган, шул исәптән Невск проспектында да[23].

Совет чорында күп кенә татарлар йортлар җылытучы, җыештыручы һәм иҗади һөнәр ияләре: архитекторлар, язучылар, журналистлар, рәссамнар, скульптор һәм музыкантлар була[23]. Ленинград татарларының күбесе 40 нчы елларда Ленинград камалышы вакытында я ачлыктан, я фронтта һәлак булган[23].

Хәзерге вакыт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Бүген Санкт-Петербургта 3 татар җәмгыяте: «Татарстан», «Юлдаш» Гатча җәмгыяте һәм «Татар милли мәдәни автономиясе» төбәк оешмасы рәсми рәвештә теркәлгән[24]. Моннан тыш, шәһәрдә тагын берничә дистә рәсми булмаган оешма бар. Яшь буын үз туган телен начар яисә бөтенләй белми, бу татар җәмәгатендә җитди проблема дип танылган. Моның төп сәбәбе — ата-аналар баланың шәһәрдә ассимиляцияләнүе өчен аның белән рус телендә аралашуны өстенлек итә: татар гаиләләренең 23% ы гына өйдә татар телен төп тел буларак куллана. Дин белән дә шундый ук хәл күзәтелә: татарларның өлкән буыны гына барлык Ислам кануннарын үти, яшьләр исем кушу, сөннәт, никах һәм җирләү йолаларын үти, шулай ук Ураза һәм Корбан бәйрәмен бәйрәм итә ала.

Петербург татарларында моно-этник никахлар күзәтәлә; шул ук вакытта бу мәҗбүри түгел, ә телне, традицияләрне саклап калу теләге һәм татар булмаган партнёрның телне, дини һәм милли традицияләрне кабул итмәвеннән курку аркасында өстенлек итә[24].

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 1,0 1,1 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. 2,0 2,1 Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам
  3. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  4. Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.: см.
  5. В Петербурге появилась газета для узбеков
  6. Питерская узбек-card
  7. Лига наций: Узбеки в Петербурге
  8. Судьба таджикского мигранта: Шурипоён-Петербург
  9. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России. Город Санкт-Петербург // Демоскоп Weekly / мөхәррир А. ВишневскийНИУ ВШЭ, Фонд ООН в области народонаселения, Фонд Макартуров, Российский гуманитарный научный фонд, ЮНЕСКО, Фонды «Открытое Общество», Джордж Сорос, 2001.
  10. Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР // Демоскоп Weekly / мөхәррир А. ВишневскийНИУ ВШЭ, Фонд ООН в области народонаселения, Фонд Макартуров, Российский гуманитарный научный фонд, ЮНЕСКО, Фонды «Открытое Общество», Джордж Сорос, 2001.
  11. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР // Демоскоп Weekly / мөхәррир А. ВишневскийНИУ ВШЭ, Фонд ООН в области народонаселения, Фонд Макартуров, Российский гуманитарный научный фонд, ЮНЕСКО, Фонды «Открытое Общество», Джордж Сорос, 2001.
  12. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР // Демоскоп Weekly / мөхәррир А. ВишневскийНИУ ВШЭ, Фонд ООН в области народонаселения, Фонд Макартуров, Российский гуманитарный научный фонд, ЮНЕСКО, Фонды «Открытое Общество», Джордж Сорос, 2001.
  13. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР // Демоскоп Weekly / мөхәррир А. ВишневскийНИУ ВШЭ, Фонд ООН в области народонаселения, Фонд Макартуров, Российский гуманитарный научный фонд, ЮНЕСКО, Фонды «Открытое Общество», Джордж Сорос, 2001.
  14. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР // Демоскоп Weekly / мөхәррир А. ВишневскийНИУ ВШЭ, Фонд ООН в области народонаселения, Фонд Макартуров, Российский гуманитарный научный фонд, ЮНЕСКО, Фонды «Открытое Общество», Джордж Сорос, 2001.
  15. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР // Демоскоп Weekly / мөхәррир А. ВишневскийНИУ ВШЭ, Фонд ООН в области народонаселения, Фонд Макартуров, Российский гуманитарный научный фонд, ЮНЕСКО, Фонды «Открытое Общество», Джордж Сорос, 2001.
  16. Всесоюзная перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР // Демоскоп Weekly / мөхәррир А. ВишневскийНИУ ВШЭ, Фонд ООН в области народонаселения, Фонд Макартуров, Российский гуманитарный научный фонд, ЮНЕСКО, Фонды «Открытое Общество», Джордж Сорос, 2001.
  17. 17,0 17,1 17,2 История татар в Санкт-Петербурге
  18. Богданов А. И. Описание Санкт-Петербурга 1749—1751. СПб.: Северо-Западная Библейская Комиссия. 1997
  19. Михневич В. Петербург весь на ладони. СПб. 1874.
  20. Старовойтова Г. В. О формировании татарской этнодисперсной группы в населении Петербурга-Ленинграда. // Советская этнография. Ленинград. 1980.
  21. 21,0 21,1 21,2 Татары в Петербурге. История
  22. http://graninauki.ru/data/documents/Vol1-2_P28-32.pdf ТАТАРСКАЯ ОБЩИНА ГОРОДА САНКТ-ПЕТЕРБУРГ
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 Петербург: служилые татары, archived from the original on 2015-09-24, retrieved 2021-02-27  Чыганакка җибәрү хатасы: Ярамаган <ref> исемле тамга: «tatworld» исеме берничә тапкыр төрле эчтәлек өчен билгеләнгән
  24. 24,0 24,1 ТАТАРСКАЯ ОБЩИНА ГОРОДА САНКТ-ПЕТЕРБУРГ