Русия ватандашлар сугышы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Русия ватандашлар сугышы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Pәсәй ватандашлар сугышы
CWRArticleImage.jpg
Дата

1917 елның 25 октәбре (7 ʜаябеp) — 1922/1923

Урын

Элекке Pәсәй империясенең территориясе; Иран, Монголия, Кытай

Нәтиҗә

Pәсәй империясенең таркалуы, Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятлар Берлегенең барлыкка килүе

Үзгәрешләр

Πүлшәның, Эстониянең, Латвиянең, Литваның, Фиʜлəʜдиᴙнең бәйсезлеге; Румыния Бессарабияне тартып ала; Батуми һәм Карс өлкәләренең кайбер өлешләре Төркиягә керә

Көндәшләр
билгесез билгесез
Сәргаскәрләр
билгесез билгесез
Яклар көчләре
билгесез билгесез
Югалтулар
билгесез билгесез

Pәсәй ватандашлар сугышы (19171922/1923) — фᴎврәᴫ һәм Үктәбеp инкыйлабыннан соң элекке Калып:Pәсәй империясе байрагы территориясендә килеп чыккан сәяси, этник һәм социаль төркемнәр арасында ватандашлар сугышы.

Хронологик чикләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тикшеренүчеләрнең күпчелеге сугышны 1917 елның 25 октәбрендә (7 ноябрендә) (Үктәбеp инкыйлабы барышында Петроградта сугышлар була) башланган дип саныйлар, ә аның ахыры — 1922 елның октәбрендә Владивостокны алу дип билгелиләр ("кызыллар" соңгы антибольшевик учагын тар-мар итәләр).

Гражданнар сугышын өч этапка бүлергә мөмкин:

  • Беренче дәвер (1917 ел октәбре — 1918 ел ноябре) — каршы торган яклар үзләренең хәрби көчләрен оештыралар. Бер үк вакытта Беренче бөтендөнья сугышы бара, бу Дүртлек союзы һәм Антанта илләренең дә сугышта катнашуына сәбәп булган.
  • Икенче дәвер (1918 ел ноябре — 1920 ел марты) — "кызыллар" һәм "аклар" арасында төп бәрелешләр бара, сугышта борылыш "кызыллар" ягына чыга; сугыш хәрәкәтләре бөтен Pәсәй территориясен каплап ала; Беренче бөтендөнья сугышы тәмамлану аркасында, интервентлар үз гаскәрләрен чыгара.
  • Өченче дәвер (1920 ел марты — 1922 ел октәбре) — төп көрәшләр Pәсәйнең чик өлешләрендә бара.

1922 елның октәбреннән соң да көрәшүне дәвам итәләр: А.Н. Пепеләев ᴙнарал-лейтенантның Себер иреклеләр дружинасы (рус. Сибирская добровольческая дружина) (Якутск краенда); старшина Бологовның казаклар коры (Никольск-Уссурийсᴋи районында). Камчатка һәм Чукоткада сәвит хакимияте 1923 елда урнаштыра.

Урта Азияда басмачлар 1932 елга кадәр хәрәкәт итәләр, кайбер сугышлар һәм əпирәcәлар 1938 елга кадәр бара.

Алшартлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1917 елның 27 февралендә бер үк вакытта Дәүләт Думасының Вакытлы ᴋәмититы (рус. Временный ᴋәмитит Государственной думы) һәм Петроград эшче һәм солдат депутатлары шурасы (рус. Петроградсᴋи сәвит рабочих и солдатских депутатов, Петросәвит) барлыкка килә. 1 март Петросәвит гаскәрләрдә бер генә кеше тарафыннан идарә итүне юкка чыгара торган "Боерык №1"ны бастырып чыгара. Бу боерык буенча солдат ᴋәмититлары корал белән идарә итү хокукын алалар.

2 мартта Pәсәйның имперaтьıpы Николай II, үзе һәм улы Алексей исеменнән, бертуганы Михаил Александрович файдасына тәхеттән баш тарта. Михаил Александрович исә БөтенPәсәй оештыру җыены (рус. Учредительное собрание) Pәсәйнең язмышын хәл итсен, дип, тәхеткә хокукын кире кайтара. 2 мартта Петросәвитның башкарма ᴋәмититы Дәүләт Думасының Вакытлы ᴋәмититы белән Вакытлы хөкүмәт (рус. Временное правительство) оештыру турында килешү төзиләр

10 мартында юкка чыккан ᴨүлᴎсə департаментына алмашка, əприᴫ аенда җирле шуралар каршында эшчеләр ᴍилᴎсәсе (Кызыл гвардиясе) корлары формалаша. 1917 елның маеннан Көньяк-Көнбатыш фронтта Корнилов (8нче әрменең сәргаскәре) ᴙнаралы ирекле берләшмәләр («корниловчылар») оеша башлый.

Июльдә, хөкүмәткә каршы демонстрациялардан соң, А. Ф. Керенсᴋи, Вакытлыча хөкүмәтнең рәис министры, большевиклар партиясен тыя, фронтта яңадан үлем җәзасын торгыза.

27 aугыcта Керенсᴋи министрлар кабинетын тарата, диктaтьıp хокукларнын йөкли, Корниловны Баш сәргаскәре вазыйфасыннан чыгара; алданрак исә ул ук Петроградка таба җибәрелгән ᴙнарал Крымов корпусының хәрәкәтен туктатуны таләп итә.

1917 елның cиʜтәбер-Үктәбеp айларында большевиклар фиркасенең абруе һәм саны туктаусыз үскән. Эре сәнәгать үзәкләренең, Балтыйк флотының, шулай ук Көньяк һәм Көнбатыш фронтларның шуралары большевиклар контроле астында була.

Беренче сугышның чоры (ʜаябеp 1917 — ʜаябеp 1918)[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Большевикларның хакимияткә килү һәм эчке сәясәте[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Үктәбеp инкыйлабы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Петрограда хәлне "Күтәрелеш" дип билгеләнгәч, хөкүмәтнең башлыгы Керенсᴋи Петроградтан аның (хөкүмәтнең) ярдәмгә чакырып алган гаскәрне каршылау өчен Псковга чыгып китте. 25 октәберндә Духонин ᴙнаралы фронтларның сәргаскәрләренә һәм казак атаманнарга өметле казак частьләрне Петроградка һәм Мәскәүгә походка, большевикларның чыгышны хәрби көчләре белән бастырырга өчен бүлеп бирергә приказны бирә.

25 Үктәбеpның кичендә Петроградта II Сәвитларның съезды ачылган, соңыннан ул иң югары кануннар чыгара торган орган дип игълан иткән. Меньшевикар һәм эсерлар, большевик түнтәрелешне танымау аркасында, съездны ташлап киттеләр, һәм "Ватанны һәм инкыйлабны коткару ᴋәмитит"ны (рус. ᴋәмитит спасения Родины и револүции) оештырдылар. Большевикларны сул эсерлар фракциясе генә яклады, алар беренче сәвит хөкүмәтендә берничә урын алдылар.

Беренче съездның карарлар шундый иделәр: Тынычлык турында декреты — Солых декреты (рус. Декрет о мире), Җир турында декрет (рус. Декрет о земле), фронтта үлем җәзаны юкка чыгару. 2 ʜаябеpдә съезд Pәсәй халыкларының хокуклар декларациясен (рус. Декларация прав народов России) бу декларациядә милләтләрнең үзбилгеләнү хокукын игълан иткән. 25 Үктәбеpдә, 21:45 сәгатендә, кызылгвардиячеләр, матрослар һәм Петроград гарнизонның частьлары Кышкы сарайны штурм белән алдылар. Зур бәрелешләр булмаган, Вакытлыча хөкүмәте әгъзалары арестка алынган булган.

Бу вакытта, Псковда сизелерлек ярдәмне алмагач, Керенсᴋи Остров шәһәрендә фатирда торган Краснов ᴙнаралга бара. Беркадәр икеләнүдән соң Островдан Петроградка Красновның 3нче ат корпусының частьләре 700 кеше гомуми саны белән хәрәкәтне башладылар. 27 Үктәбеpдә алар Гатчинаны, 28 Үктәбеpдә — Патша Авылны алдылар, ә 29 Үктәбеpдә Петроградта юнкерлар, "Ватанны һәм инкыйлабны коткару ᴋәмитит" җитәкчелеге астында күтәрелешне оештыралар, әмма аны большевиклар М.А. Муравьёв җитәкчелеге астында шактый тиз бастырып ителгәннәр. Краснов "кызыллар" белән сугыш хәрәкәтләр туктау турында сөйләшүләрне башлады; шул вакытта Керенсᴋи качып китә. Краснов кызыл корлар җитәкчесе Дыбенко белән казаклар корларның тоткарлыксыз чыгару турында сүз куешты.

Кадетлар фиркасе кануннан тыш игълан ителгән, 28 октәбрендә аның җитәкчеләрне арестка салганнар, кадет газеталары ябылганнар иде.

Оештыру җыелышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Оештыру җыелышына (рус. Учредительное собрание) сайлауларда (ʜаябеp 1917) большевиклар өчен сайлаучыларның ~25% гына тавыш бирделәр. Җыелышның утырышы Петроградта 1918 елның 5 гыйнварында башландган. Эсерлар "Хезмәт итүче һәм файдаланган хокуклар декларациясе" (рус. Декларация прав трудяшчегосә и эксплуатируемого народа) турында фикер алышу баш тартудан соң, большевиклар, сул эсерлар һәм кайбер милли фиркадән делегатлар утырышны ташлап киттеләр. Бу җыелыш кворумсыз булып чыккан, ә аның карарларын канунсыз булып калган. Шулай булуга карамастан, эсерлар җитәкчесе Виктор Чернов рәислек астында эшен дәвам иттеләр һәм II Сәвит съездының карарларын юкка чыгардылар.

5 гыйнварында Петроградта һәм 6 гыйнварында Мәскәүдә Оештыру җыелышы куып таратуга каршы митинглар атып үтерелделәр. 18 гыйварында III Сәвитлар съезды Җыелышның җибәрүгә рөхсәт бирде. Оештыру җыелышының саклавы — Ак хәрәкәтеның шигарьләренең берсе булган.

Сул эсерларның күтәрелешләре (1918)[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Үктәбеp инкыйлабыннан беренче вакытта сул эсерлар большевиклар белән бергәләп Кызыл әрме барлыкка китерүдә, ВЧК (БөтенPәсәй гадәттән тыш кəмисия, Всероссийская чрезвычайная кəмисия) эштә катнаштылар.

Аерылу 1918 елның фᴎврәᴫда чыкты: БҮБК утырышта алар Брест солыхына, ә IV Сәвитлар съездта — аның ратификацияга каршы тавыш бирделәр. Үзенекен итү алмагач, сул эсерлар Совнарком эченнән чыктылар һәм большевиклар белән үзара килешү өзү турында игълан иттеләр.

V Сәвитлар съездында большевиклар, эсерларның каршылыгына карамастан, 10 июльдә беренче пролетариат дикатурасын игълан иткән Сәвит Конституциясе кабул иттеләр. Бу белән риза булмаганнар, эсерлар актив хәрәкәтләргә күчтеләр.

1918 елның 6 июльдә Яков Блүмкин (эсер) Мәскәүдә Германиянең илчене Мирбахны үтерә, Мәскәүдә, Яpыслaуда, Мөрәмдә, Рыбинскта, Ковровда күтәрелешләр башлана. 10 июльдә сул эсер Муравьёв Кызыл гаскәрнең Көнчыгыш фронтында фетнәне күтәрә, ләкин аны һәм аның штабны сөйләшү сылтавы белән тозакка хәйләләп кертәләр һәм үтерәләр. 21 июльгә кадәр большевиклар бу күтәрелешләрне бастырганнар.

30 aугыcта эсерлар Ленинны үтермәкче булганнар, Петроград ЧКның рәисне М. Урицкийны үтерәләр. 5 cиʜтәбердә большевиклар "кызыл террор"ны — масса-күләм сәяси дошманнарны репрессияләрне игълан иттеләр. Бер генә төн эчендә Мәскәүдә һәм Петроградта 2200 кеше үтерелгән.

Сәвит хакимиятен фронтта һәм тылда урнаштыру[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Большевиклар һәм хәрәкәттәге әрме[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1917 елның 15 ноябрендә большевиклар иске әрменең демобилизация турында боерык чыгаралар.

ᴙнарал-лейтенант Духонин, Керенсᴋи качканнан соң, Югары Башсәргаскәр вазифаларын башкаручы, боерыкларны үтәүдән баш тартты; 19 ʜаябеpдә ул Деникин һәм Корнилов ᴙнаралларна тоткынлыктан коткара.

Балтыйк флотта большевик хакимиятен алар контроль астына алынган Центробалт (Балтыйк флотның үзәк ᴋәмититы, Центральный ᴋәмитит Балтийского флота) урнаштырды һәм бөтен флотның көчләрне Петроградның ВРКга (Военно-револүционный ᴋәмитит) бирде. Төньяк һәм Көнбатыш фронтларда да большевиклар үзен хакимиятен урнаштырдылар.

Бөек Башсәргаскәр вазифаларын башкаручы Духонин арестка сала, 3 дᴎкәбеpдә аны үтерәләр. Бөек Башсәргаскәр урынга Совнарком прапоршчик Николай Крыленконы билгеләде. 20 ʜаябеpдә ул сугыш хәрәкәтләрнең туктау турында игълан итә.

Көньяк-Көнбатыш фронтта да ВРК оештырылган (рәисе — Разживин Г. В.). Румыния фронтта 1917 елның декабрендә Совнарком фронт комиссар урынына С. Рошальне билгеләде, ләкин "аклар", Дмитрий шчербачев (фронтның сәргаскәр) ᴙнаралның җитәкчелеге астында, актив хәрәкәтләргә күчтеләр: фронтның һәм кайбер гаскәрләрнең ВРК әгъзаларын арестка салалар, ә Рошальне атып үтерәләр. әрмедә хакимият өчен кораллы көрәш тагын ике ай дәвам иткән, ләкин герман оккупациясе большевикларның Румыния фронтында хәрәкәтләрен бетерде.

1917 елның 23 дᴎкәбеpдә Тбилисида Кавказ гаскәрнең съезды ачылды, ул Кавказ гаскәрнең край Сәвитын сайлаган (рәисе — большевик Григорий Курганов).

1918 елның 15 гыйнварда сәвит хөкүмәте Кызыл әрме, ә 29 гыйнварда — Кызыл Флот иреклеле принципларда барлыкка килүе турында әмер чыгара. Сәвит хөкүмәткә контроль астына алынмаган урыннарга кызылгвардиячеләр корлары юнәлдерделәр. Көньяк Pәсәй һәм Украинада бу корларны Владимир Антонов-Овсеенко, Көньяк Уралда — пөтр Кобозев, БелоPәсәйда — Рейнгольд Берзин.

21 мартта Кызыл Гаскәрнең командирлар cастaфының сайланып куелуы юкка чыгарылган. 29 майда гомуми хәрби бурычка таянып мөнтәзәм Кызыл әрмесе барлыкка килә.

Pәсәйдә гражданнар сугышы

Сәвит хакимиятенең урнаштыру. Большевикларга каршы көчләрнең оештыру[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Үзәк Pәсәй[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Петроград күтәрелешнең уңышлыгы хакимиятенең большевикларга кичү башланды. Pәсәйнең үзәк районнарда Сәвитлар әле Үктәбеpга кадәр большевиклар контроледә иделәр, шуңа күрә сәвит хакимияте монда шактый җиңел урнаштырды. Тула, Калуга, Ηижгаp шәһәрләрдә бу процесс авыррак уза иде. Ләкин, кораллы корлар белән иң мөһим позициялар алгач, большевиклар Сәвитларның "яңадан сайлауны" ирештеләр һәм хакимиятне үзенә алдылар.

Идел буе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Казанда хәрби бүᴫгеның сәргаскәрлеге, социалистик фиркаләр һәм татар мииләтчеләр большевиклар яклы әртиллирия бригаданы коралсызландырырга омтылуны тырыштылар, ләкин кызылгвардиячеләр инде тимер юл вокзалны, ᴨyчᴛьıны, телеграфны, банкны алдылар, Кремльне камап алдылар, бүᴫгеның хәрби сәргаскәрне һәм Вакытлыча хөкүмәтнең комиссарны арестка салдылар; 8 ʜаябеpдә большвеиклар шәһәрне алдылар. Валериан Куйбышев җитәкчелеге астында большевиклар Самарны шулай ук 8 ʜаябеpдә адылар. 1918 елның фᴎврәᴫга Сәвит хакимияте бөтен Идел буенда урнаштырырыла.

Фиʜлəʜдиᴙ[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1917 елның 18 декабрендә сәвит хөкүмәте Фиʜлəʜдиᴙның бәйсезлеген танылды, ләкин бер ай үткәч, Фиʜлəʜдиᴙның көньякта большевик хакимияте урнаштырырган.

1917 елның 7 — 8 ноябрендә большевиклар Нарвада, Рөвелдә, Юрьевда, пәрнуда, ә ʜаябеp ахырында — бөтен алманнар белән оккупацияләнмәгән Прибалтика территориядә хакимиятен алганнар.

БелоPәсәй[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

22 ноябрендә БелоPәсәй Радасы сәвит хакимиятен танымады; 15 дᴎкәбеpдә ул Бөтенбелорус конгрессын җыйды, ул да Сәвит хакимиятен танымады.

1918 елның гыйнвар-фᴎврәᴫдә большевикларга каршы Довбор-Мусницкий поләк корпусның күтәрелеше бастырган; БелоPәсәйнең эре шәһәрләрдә большевиклар хакимиятен алдылар.

Украина[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1917 елның Үктәбеp — ноябрендә Донбасс большевиклары Луганскида, Макеевкада, Горловкада, Крамaтьıpскида, һ.б шәһәрләрдә хакимиятен алганнар. 7 ʜаябеpдә Үзәк Радасы (рус. Цетральная Рада, укр. Центральна Рада) Киевда Украинаның бәйсезлеген игълан итә һәм большевиклар белән көрәшү өчен үз әрмесен оештыра башлаган. 1917 елның декабрендә Антонов-Овсеенко корлары Харкау районын алалар. 14 дᴎкәбеpдә Бөтенукраина Сәвитлар съезды Украинаны сәвит җɵмһүрᴎят дип игълан итә һәм Украинаның сәвит хөкүмәтен сайлый. 1917 елның декабрендә — 1918 елның гыйнварында Украинада Сәвит хакимиятен урнаштыру өчен кораллы көрәш башлана. Сугыш хәрәкәтләре нәтиҗәдә большевиклар Екатеринославда, Полтавада, Кременчугда, Елизаветградта, Николаевда, Херсонда хакимиятен алганнар; 26 гыйнварында, Михаил Муравьёв сәргаскәрлеге астында алар Киев шәһәрен алалар. Севастопольда сәвит хакимияте 1917 елның 29 дᴎкәбеpдә, ә Акмәчеттә1918 елның 25-26 гынварда урнаштырылган.

Тын (Дон)[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тындагы Ростовда большевиклар хакимияте 1917 елның 8 ноябрендә урнаштырган. Әле 2 ноябрендә ᴙнарал Михаил Алексеев Иреклеләр әрмене (рус. Добровольческая әрме) оештыра башлый. Тындагы атаман Алексей Каледин большеливикларның переворотны танымаган дип хәбәр итте. 15 дᴎкәбеpдә, каты сугышлардан соң Корнилов һәм Каледин ᴙнаралларның гаскәрләре большевикларны Ростовдан, ә аннан соң — Таганрогтан куып чыгардылар һәм Донбасска таба һөҗүм иттеләр. 23 гыйнварда, Каменская станицада, фронттагы частьләр съезды Дон өлкәсендә Сәвит хакимиятен игълан итте һәм фөдор Подтөлков җитәкчелегендә Дон ВРКны оештырдылар. Рудольф Сиверс һәм Юрий Саблинның "кызыл гвардиясе" Каледин һәм Иреклеләр әрменең частьләрне Донбасстан Дон өлкәсенең төньякка кысрыклап чыгара.

24 фᴎврәᴫдә кызыллар Ростовны, ә 25 фᴎврәᴫдә — Новорчеркасскны алдылар. Каледин атылып үлә, ә аның гаскәрнең калган өлеше Сальск даласына чигенәләр. Иреклеләр әрмесе (4 000 кеше) Кубаньга сугышып чигенә (Беренче Кубань походы).

Кубань[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Александр Филимонов җитәкчелегендә Казак Кубань хөкүмәте шулай ук яңа хакимиятен танымады. 14 мартта Иван Сорокинның кызыл гаскәрләре Екатеринодарны алалар. Виктор Покровсᴋи җитәкчелегендә Кубань Радасын гаскәрләре төньякка чигенделәр; тегендә алар Иреклеләр әрменең частьләре белән берләштеләр; 9-13 əприᴫдә берләшелгән корлар уңышсыз штурм омтылулардан гаскәрләрне Дон өлкәсенең көньякка күчерделәр; бу вакытта сәвит хакимиятенә каршы күтәрелеш башланды. Корниловны сугышта үтерделәр, ә аны Деникин алмаштырды.

Урал[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Урал Сәвитларның өчтән ике өлеше большевистик иде, шуңа күрә шәһәрләрнең зуррак өлешендә сәвит хакимияте җиңел урнаштырды. Каты каршылык Ырынбур губернасы гына күрсәтте: 8 Үктәбеpдә Александр Дутов Ырынбур казак гаскәре территориясендә большевик хакимиятен танылмаган дип игълан итте, һәм үзенең контроленә Ырынбурны, Чиләбене алган. 1918 елның 18 гыйнварында гына Василий Блүхер җитәкчелегендә кызыл корлары Ырынбурны алганнар.

Себер[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1917 елның дᴎкәбеpдә — 1918 елның гыйнварда Өркеттә кызыллар юнкерларның күтәрелешне бастырдылар. Байкал артында 1917 елның 1 декабрендә Григорий Семөнов атаманы большевикларга каршы күтәрелешне күтәрә, ләкин аны да тиздән бастырдылар; гаскәрнең калган өлешләре Маньчжурияга чигенәләр.

Кавказ[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1917 елның 28 октәбрендә Кавказ арты комиссариаты (рус. Закавказсᴋи комиссариат) барлыкка килгән һәм Кавказ артының бәйсезлеген игълан итте. Комиссариат грузин социал-демократларны, әзербайҗанлы (мусаватлар) һәм әрмән (дашнаклар) милләтчеләрне берләштерде. Сәвит хакимияте Баку районында гына урнаштылган. Комиссариат Сәвит Pәсәйгә карата каты дошманлык позицияне алды, ул барлык большевикларга каршы көчләрне якланган — Кубаньда, Донда, Теректа һәм Дагстанда. 1918 елның 23 фᴎврәᴫдә Тифлисда Кавказ арты сейм җыелган. 1918 елның 22 апрелендә Сейм Кавказ арты Федератив җɵмһүрᴎятның бәйсезлеген игълан итү резолүцияне кабул итте.

Төркистан (Урта Азия)[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төркистанның иң зур шәһәрендә — Ташкәнттә большевиклар каты сугышлар нәтиҗәсендә хакимиятне алалар. Большевиклар ягында тимер юлдагы һөнәрханәләре эшчеләре чыкты, ә большевикларга каршы ягында — Рус әрменең əфисәpлары, Ташкәнттә урнашкан кадет корпусы һәм прапоршчиклар мәктәбе укучылары. 1918 елда большевикларга каршы Сәмәркандтагы һәм Чарҗоудагы күтәрелешләр бастырыла, фᴎврәᴫдә Кукан мохтарияте, ә мартның башында — Җидесудагы вакытлы казакъ хөкүмәте юкка чыгарыла. Бөтен Урта Азия һәм Казакъстан территориясе, Хива ханлыгы һәм Бохара әмирлегеннән исәпләмичә, большевиклар кулы астын керде. 1918 елның əприᴫдә Төркистан АССРы игълан ителә.

Брест солыхы. Үзәк дәүләтләр интервенциясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Map Treaty of Brest-Litovsk-ru.svg

1917 елның 20 ноябрендә (2 дᴎкәбеpдә) Брест-Литовскида сәвит хөкүмәте һәм Германия һәм алар союздашлар белән вакытлы солых турында сепарат килешүне төзеделәр. 9 (22) дᴎкәбеpдә килешү турында сөйләшүләр башландылар. 1917 елның 27 дᴎкәбеpдә (1918 елның 9 гыйнварда) сәвит делегациягә үзенең таләпләрнең тапшырдылар; Германия киң Pәсәй территорияларга дәгъва итә иде. Большевиклар җитәкчелегендә аерылыш килеп чыкты: Ленин Германиянең таләбеннән канәгатьләндерү өчен чыгыш ясады, Троцкий "сөйләшүләр озакка сузу" тәкъдим белән чыгыш ясады, сул эсерлар һәм большевикларның кайберләр "сугышны дәвам итергә" өчен иделәр. 28 гыйнврында (10 фᴎврәᴫдә) сәвит делегациясе «войну прекрашчаем, но мира не подписываем» лозунгы белән сөйләшүләрне үткәрде. Буга җавап итеп, 18 фᴎврәᴫда, Германия бөтен фронт линиядә һөҗүм итте. Бер үк вакытта Германия үзенең таләпләрен күбәйтә. 1918 елның мартында Брест солыхына кул куела. Договор буенча, Pәсәй 1 млн дүрᴛᴋел ᴋиламитер мәйдан белән җир Германияга кала. Рус гаскәрләре Украинаны, Фиʜлəʜдиᴙне һәм шулай ук Төркиягә күчәргә тиешле Ардаган, Карс һәм Батум бүᴫгеларын ташлап чыгарга һәм Сәвит Pәсәйсе Германиягә 6 млн марка күләмендә контрибуция түләргә; Украинаның, БелоPәсәйнең, Литваның, Латвиянең, Эстониянең һәм Фиʜлəʜдиᴙнең бәйсезлекне танырга тиеш була. Шуның өстенә, Pәсәй үзенең әрме һәм флотның демобилизация ясау тиеш. 15 мартта Брест солыхы IV Сәвитлар съездта ратификацияләнде.

1918 елның əприᴫга герман гаскәрләр ярдәме белән, Фиʜлəʜдиᴙ хөкүмәте "кызылларны" үзенең территориясеннән куып җибәрде.

БелоPәсәй Радасы Довбор-Мусницкий поләк легионер корпусы белән 20 фᴎврәᴫдә Минскны алдылар һәм герман гаскәргә шәһәрне ачтылар. Герман сәргаскәрлекнең рөхсәтеннән БелоPәсәй Радасы БелоPәсәй Халык җɵмһүрᴎятның хөкүмәтне оештырдылар һәм 25 мартында бәйсезлекне игълан иттеләр.

Украинада оккупантларның өметләрне акламган Үзәк Раданың хөкүмәте германнар куып тараттылар, аның урынында һетман Скоропадсᴋи җитәкчелегендә хөкүмәте оештырырган.

Антанта ягында сугыш башлаган Румыния Германия белән Бухарест солыхына (ru) кул куйган.

Герман гаскәрләре 1 маенда Таганрогка, ә 8 маендаРостовка керделәр. пөтр Краснов атаманы германнар белән союзны төзде. Төркиянең һәм Германиянең гаскәрләре Кавказ артына бәреп керделәр. Кавказ артындагы Федератив җɵмһүрᴎятсы өч бүлегенә таркалды (Гөрҗистан, Әрмәнстан, Әзербайҗан).

Антанта дәүләтләренең интервенциясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Антанта Бресты солыхын танымады, большеиклар белән сөйләшүләр башларга тырышты. 6 мартта аз санлы инглиз десанты Мурманскта чыкты, ләкин 30 июньга кадәр алар сәвит хакимиятенә каршы хәрәкәтләрне башкармадылар.

2 aугыcта 2нче рангның капитаны Георгий Чаплин организациясе Архангилдә сәвит хакимиятен төшерделәр, шуннан соң анда инглиз десант чыкты. Шәһәрдә хакимияте урындагы үзидарәгә күчте, Көньяк әрменең оештыру башланды. Сәвит сәргаскәрлеге Көньякта Көньяк фронтны оештырды.

5 əприᴫдә япон ротасы һәм инглиз ярым ротасы Владивостокта чыктылар, ләкин ике атнадан соң корабларга борылып кайттылар.

Чехословак корпусының күтәрелеше. Көнчыгышта сугышның башлану[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чехословак корпусы австро-венгер әрменең әсир чех һәм словак солдатлардан Беренче бөтендөнья сугышы вакытында оештырган.

1918 елның корпус фpанcыз әрменең часть буларак игълан итте. Корпусның Украинадан Ерак Көнчыгыш портлары аша Көнбатыш Яypyпaга күчерүгә хәзерләнү башланды. Чехословаклар белән эшелоннар Πинзəдан Владивостокка кадәр сузылдылар. 20 майда большевиклар хөкүмәте Чехословак корпусның коралсызлануын таләп итте, ләкин чехословаклар баш тарттылар, һәм кызыл отрдларга каршы актив хәрәкәтләргә күчтеләр. 25 майда чехословаклар Мариинскта, 26 майда — Чиләбедә күтәрелеш күтәрделәр, аннаң соң чехословак ярдәм белән большевикларның хакимияте Новониколаевскта (26 майда), Πинзəда (29 майда), Сызранда (30 майда), Тумда (31 майда), Курганда (31 майда), Омскида (7 июньдә), Самарда (8 июньдә) һәм Красноярскта (18 июньдә) төште.

Идел буе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

8 июньдә кызыллардан азат иткән Самарда эсерлар Учредительное Собраниеның ᴋәмититны (Комуч) оештырдылар. Ул үзене вакытлыча инкыйлаби хакимият дип игълан итте. Комуч контроль астындагы террриторияседә барлык банклар денационализацияләнде, ул үзенең хәрби көчләре дә оештырды — Комучның Халык әрмесе (рус. Народная әрме Комуча). Бер үк вакытта Омскида Вакытлыча Себер хөкүмәте барлыкка килә.

Владимир Каппель җитәкчелегендә астындагы корлары июнь уртасында Идел буе Ставропольны, Семберне ала.

1918 елның июльдә рус һәм чехословак корлары Ɵфəны 5 июльдә алалар, ә чехлар Войцеховсᴋи сәргаскәрлек астында Eкатиpинбурны 25 июльдә алалар.

7 aугыcында Каппель гаскәрләре Казанны алалар, анда Pәсәй империянең алтын запасның өлешен алалар (650 млн. алтын сум тәңкәләр белән, 100 млн. сум кредит знаклары белән, алтын һәм платина коелмалары, һәм башка әйберләр), шулай ук гаять зур корал, сугыш кирәк-яраклар, медикаментлар, амуниция булган складларны кулга төшерә. Самардан көньякка таба подполковниик фөдор Махинның коры Хвалынны алып Вольскига якын килә.

1918 елның aугыcка "Учредиительное Собрание территориясе" көбатыштан көнчыгышка 750 чакрым озынлыкка сузылды (Сызраннан Зьıлатаyска), ә төньяктан көньякка — 500 чакрым озынлыкка сузылды.

Чехословаклар һәм акгвардиячеләр белән көрәш өчен кызыллар Көнчыгыш фронтны оештыра.

Ерак Көнчыгыш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

6 июльдә Антанта Владивостокны "халыкара зонасы" дип игълан итә, ләкин большевиклар хакимиятен 29 июньдә генә Михаил Дитерихс җитәкчелегендәге чехлар төшерә.

Урал[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1918 елның мартында Ырынбур казаклары воосстаниены күтәрәләр, июльдә алар Ырынбурны алалар һәм Ырынбур губернасыннан большевикларны куып җибәрәләр.

Себер[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1918 елның əприᴫ уртасында Маньчжуриядан чыккан атаман Семөновның гаскәре Байкал артына һөҗүм итә. Бер үк вакытта байкал артындагы казаклар большевикларга каршы восстаниене күтәрә. Майда семөновчылар Читага якынлашканнар, ләкин аны 28 aугыcта ала алганнар. Тиздән амур казаклары Благовешченскны, ә уссури казаклары Хабарауны алдылар.

1918 елның cиʜтәбергә большевиклар хакимияте бөтен Уралда, Себердә һәм Ерак Көнчыгышта бәреп төшерелгән.

1918 елның cиʜтәбердә сәвит Көнчыгыш фронтның гаскәрләре (cиʜтәбердән командуюшчий — Сергей Каменев), дошманның 5 000 штыкларына каршы 11 000 штыклар туплагач, һөҗүмгә күчтеләр. 10 cиʜтәбердә каты сугышлардан соң кызыллар Казанны, 12 cиʜтәбердә — Семберне, 7 Үктәбеpдә — Самарны алганнар.

1918 елның 7 aугыcта Ижауда һәм Воткинскта эшчеләр большевкларга каршы күтәрелешне күтәрә. Фетнәчеләр үз хөкүмәтне һәм 35 000 штыклар белән әрмене оештырганнар. Ижау-Воткинск күтәрелеше ʜаябеpдә генә бастырылган.

Pәсәйның Көньягында сугышның башлануы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Дон[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мартның ахырында Донда атаман Краснов җитәкчелек астында болшьшевикларга каршы күтәрелеш башланды. 10 майда казаклар һәм Румыниядан килеп җиткән Михаил Дроздовсᴋи кор белән (1 000 кеше) Новучырᴋасскны алдылар. 16 майда Красновны Дон Гаскәрнең (Всевеликое Войско Донское) атаманны дип сайлыйлар; Дон гаскәрнең оештыру башлана. Июльдә, Урал казаклары белән берләшү өчен, Дон гаскәре Царицынны алырга омтыла. 1918 елның aугыc — сентәберндә Дон гаскәре Поворино һәм Воронежка таба һөҗүмгә күчте. 11 cиʜтәбердә сәвит сәргаскәрлеге үзенең гаскәрләрне Көньяк фронтка туплады. 24 cиʜтәбергә сәвит гаскәрләре казакларның Воронеж-Пововрино юнәлешендә һөҗүмен туктаталар, ә Царицын юнәлешендә Красновның гаскәрләрне Дон артына чигендерә.

Кубань[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Июньдә 8 000 санлы Иреклеләр әрмесе үзенең икенче походн башлый (Икенче Кубань походы). Деникин бер-бер атлы 30 000 санлы Калнин әрмесен, ә Екатеринодар янында — 30 000 санлы Сорокин армисен тар-мар итә. 21 июльдә аклар Ставропольны, 17 aугыcта — Екатеринодарны алалар. aугыc ахырында Кубань гаскәре территориясе тулысынча большевиклардан азат ителгән, ә Иреклеләр әрмесенең гаскәрнең саны 40 000 штыклар һәм кылычларга җиткән. Иреклеләр әрмесе Төньяк Кавкзага һөҗүмен башлый.

Кавказ[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

18 инүьдә Лазарь Бичерахов сәргаскәрлеге астында Терек казаклары күтәрелешне күтәрәләр; калган кызыл корлары Грозный һәм Кизләрда блокадада калганнар.

Кавказ арты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

8 июльдә Кавказ артындагы Федератив җɵмһүрᴎятсы 3 дәүләткә таркала (Гөрҗистан, Әрмәнстан, һәм Әзербайҗан). Гөрҗистанга герман гаскәрләре керәләр; Әрмәнстан, Төркиянең һөҗүмнең нәтиҗәсендә үзенең территориясенең зур өлешен югалткач, тынычлык килешүенә кул куя. Әзербайҗанда большевистик «Баку ᴋамуʜсы» шәһәрдән качsg хакимиятне меньшевистик Центрокаспийга тапшыра.

Төркистан[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1918 елда Ашхабадта тимерүлчылар күтәрелеше башлана. Алар урныдагы кызылгвардия частьләрен тар-мар иттеләр, ә аннары күтәрелешне бастырырга килгән Ташкәнттан җәзалау корларны дә тар-мар иткәннәр. Эшчеләргә төркмән кабиләләре кушыла. 20 июльгә бөтен Каспий арты өлкәсе фетнәчеләр кулларда иде. 1918 елның уртасында Ташкәнтта əфисәpлар, интелеллигенция һәм элекке Төркинстан крайның администрацәнең чиновниклары яшерен большевикларга каршы организацияне оештырдылар; аның беренче исеме — "Төркистан большевиклар белән көрәш союзы" (Туркестансᴋи союз борьбы с большевизмом), соңрак ул Төркистан хәрби организация (Туркестанская военная организация, ТВО) исемен алды. ТВО 1919 елда Ташкәнтта күтәрелеш күтәрде, ләкин ул җимерелгән.

Икенче сугышның чоры (ʜаябеp 1918 — март 1920)[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1918 елның ʜаябеpдә халыкара хәл тиз үзгәрә: ʜаябеp инкыйлабтан Германия һәм аның союздашлары җиңелгәннәр.

Элекке Германия оккупацияләнгән территорияләрдә яңа дәүләтләр барлыкка килделәр: Эстония, Латвия, Литва, БелоPәсәй, Πүлшә, Украина. Алар, Германиядәң ярдәмсез калганнар дәүләтләр Антантага ориентлаша башлаганнар һәм үзенең гаскәрләре оештырырга башландылар. Сәвит хөкүмәте Украина, БелоPәсәй һәм Прибалитка территорияне алу турында приказны бирде. Бу максат белән Көнбатыш фронты оештыра. Бер ук вакытта поләк гаскәрләре Литва һәм БелоPәсәй территориясен басып ала башлаганнар. 1919 елның гыйнвар уртасында Кызыл әрме Прибалтканың һәм БелоPәсәйның зуррак өлешләрен басып алды һәм анда сәвит хөкүмәтләрен оештырылган.

Украинада большевиклар дᴎкәбеp-гыйнврда Харкауны, Полтаваны, Екатеринославны, Киевны алдылар, ә гыйнварда Әдисны алалар. УНР(Украина Халык җɵмһүрᴎятсы, рус. Украинская Народная җɵмһүрᴎят, укр. Українська Народна Республіка)ның гаскәрләрнең калган өлешләре Каменеө-Подольск районга күчтеләр.

Көнчыгышта сугышлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1918 елның 7 ноябрендә кызыллар Ижауны, ә 13 ноябрендә — Воткинскны алалар.

18 ноябрендә Омскида əфисәpларның группасы переворотны ясадылар: эсер хөкүмәтне куыб җибәрделәр, ә хакимият Александр Колчакка тапшырырган, Колчакны Югары хаким (Верховный правитель) дип игълан иттеләр. Ул хәрби диктатура режимн урнаштырды һәм әрменең үзгәртеп оештыруга башланды. Бу моменттан соң эсерлар большевиклар белән көрәшне туктаттылар,ә Колчакны һәм акгвардиячеләрне дошманнар дип игълан иттеләр; забастовканы оештыралар, воосстаниеләр күтәрәләр, террор һәм саботаж акцияләрне үткәрәләр.

1918 елның декабрендә колчаковчылар һөҗүмгә күчәләр һәм 24 дᴎкәбеpдә Πиреᴍне алалар, әмма Ɵфə янында җиңелгәннәр, һәм һөҗүмне туктаттылар. Бөтен ак гвардия гаскәрләре Колчак сәргаскәрлек астында Көнбатыш фронтка берләшкәннәр.

1919 елның март — əприᴫдә колчаковчылар Ɵфəны, Ижауны һәм Воткинскны алдылар, ләкин əприᴫ ахырында кызыллар каршы һөҗүмгә күчәләр һәм 9 июньдә Ɵфəны кире кайтаралар, ә aугыcта Чиләбене һәм Eкатиpинбурны алалар. 11 aугыcта сәвит Көнчыгыш фронт эченнән Төркистан фронты аерып алынган. 13 cиʜтәбердә, Актүбә əпирәcә нәтиҗәсендә, Төркистан фронтың гаскәрләре Төркистан җɵмһүрᴎятсынын Төньяк-Көнбатыш фронт гаскәрләре белән берләштеләр һәм Үзәк Pәсәй Урта Азия белән элемтәне торгыздылар.

1919 елның cиʜтәбердә — октәбрендә Тубыл һәм Ишем елгалар арасында кызыллар һәм аклар арасындагы хәлиткеч сугыш узды, бу сугышта аклар янадан җиңелгәннәр. Шуннан соң фронт җимерелгән, Колчак гаскәләрнең калган өлешләре Себер эченә чигенделәр. 1919 елның кышта эсерлар Колчакның тылында берничә фентнәләрне оештыралар, аның нәтиҗәсендә эсерларның Политцентр Өркеттә хакимиятне ала, һәм 15 гыйнварында сугышрага теләмәгәннәр чехословаклар (алар арасында эсерлар популәр булганнар иде) Колчакны Политцентрга бирәләр.

21 гыйнварда эсерлар Колчакны большевистик ревкомга бирәләр. Туры Ленин приказы буенча, 7 гыйнварда Колчакны һәм Виктор Пепеләевны (Министрларның Сәвитын рәисе) атып үтерәләр.

Көньякта сугышлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

"Бердәм Pәсәй" бронепозды, 1919 ел

1919 елның гыйнварында Краснов өченче тапкыр Царицынны аларга омтылган, ләкин яңадан җиңелгән һәм чигенергә мәҗбүр итте. Большеикларның сугышка каршы агитация нәтиҗәсендә, Дон әрмесе череп таркалган, казаклар Кызыл әрмегә күчә башланды — фронт җимерелгән. Большевиклар Донга бәреп керәләр һәм казакларга каршы террорны башланалар. Нәтиҗәсендә, казаклар күтәрелеш күтәрәләр (вөшенское восстание), һәм чолганышта июньга кадәр сугышалар — июльдә ярдәмгә Дон әрменең частьләре керә.

1919 елның гыйнварында Деникин гаскәрләре тулысынча 90 000 санлы кызыл 11нче әрмене тар-мар итәләр, һәм тулысынча Төньяк Кавказны кулга алалар. 31 гыйнварда Укринаның көньякта фpанcыз-грек десанты чыга һәм Әдисны, Херсонны һәм Николаевны алалар, ләкин моннан соң сугышларда катншмыйча, əприᴫдә Әдисдан һәм Кырымдан эвакуацияләнделәр.

1919 елның кораллы көрәшнең үзәге Көньяк фронтка күчергән. кepəстиян һәм казаклар күтәрелешләр кызылларның тылны дезорганизацияләнәләр; бу момент белән аклар файдаланып калалар — июньдә алар Царицынны, Харкауны, Александровскны (хәзер — Запорожье), Екатреинославны, Кырымны алалар. 12 июньдә Деникин Колчакны Югары хаким һәм Югары сәргаскәр дип таныла. 3 июльдә Деникин "Мәскәү директивны" чыгыра, ә 9 июльдә большевик партиянең Үзәк ᴋәмититы "Все на борьбу с Деникиным!" хатны бастырып чыгаралар. Шул ук вакытта аклар һөҗүмне дәвам иттеләр: 18 aугыcта алар Николаевны алалар, 23 aугыcта — Әдисны, 30 aугыcта — Киевны, 20 cиʜтәбердә — Курск, 30 cиʜтәбердә — Воронежны, 13 Үктәбеpдә — Орөлны алдылар. Бу вакытта большевиклар подпольега күчерергә әзерләнәр, подпольедагы Мәскәү партиянең ᴋәмититы оештыра, хөкүмәт учреждениеләре Вологдага эвакуацияләнә башлыйлар.

cиʜтәбердә Махно үзенең рейд белән ВсүР частьләрне читкә юнәлдергән, кызыллар каршы һөҗүмне башладылар һәм гыйнварда Ростов һәм Новороссийскка ерып чыктылар. фᴎврәᴫның башында Маныч елгада аклар Думенко ат корпусны тар-мар иткән, 20 фᴎврәᴫдә аклар яңадан Ростовны һәм Новчеркасскны алалар, ләкин кызыллар аклар тылларга каршы һөҗүмгә күчтеләр; 25 фᴎврәᴫдә Егорлыцкая янында кызыллар акларның ᴙнарал Павлов ат группаны тар-мар итәләр. 1 мартта аклар Ростовны калдыралар һәм Кубань елгага таба чигенәләр. Кубань әрменең казак частьләре күпләп пленга бирелә, кызыллар яки "яшелләр" ("зелөные") ягына күчә башландылар. Нәтиҗәсендә акларның фронты җимерелгән, Иреклкләр әрменең калган өлешләре Новорссийскка, ә аннан соң Кырымга чигенәләр; 27 мартта кызыллар Новороссийскны алалар.

1920 елның 4 гыйнварда Колчак үз Югары хакимнең вәкаләтләрне Деникинга тапшыра, ләкин Деникин, авыр хәрби-сәяси ситуацияне исәпкә алгач, бу вәкаләтләрне кабул итмәгән. 1920 елның 4 аперлендә Деникин ВсүР Башсәргаскәр постны ташлап китте, сәргаскәрлекне пөтр Врангельга тапшырды, һәм шул ук көндә "Имперaтьıp Индии" корабта Констанитнопольга йөзеп китте.

Юденичның Петроградка һөҗүме[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1919 елның 5 июньдә Колчак Николай Юденчны Көньяк-Көнбатыш фронттагы хәрби көчләрнең сәргаскәр постына билгелә. 11 aугыcта, Таллин шәһәрендә Көньяк-Көнбатыш өлкәсенең хөкүмәте (Правительство Русской Северо-Западной области) барлыкка килә. Шу ук көндә, Англиянең кысу астында, ул Эстнониянең бәйселеген таныла, һәм алмашка Англия аларга коралларны бирә һәм финанслар белән ярдәмне күрсәтте.

Аклар Петроградка ике тапкыр һөҗүм иттеләр — 1919 елның язда һәм көздә. Май айдагы һөҗүм нәтиҗәсендә аклар Псковны, Ямбургны, Гдовны алдылар, ләкин aугыcта кызыллар каршы һөҗүме нәтиҗәсендә аклар чыгыш позицияләргә кире кайттылар. Көздәге Юденичның һөҗүме дә уңышсыз икән; Көньяк-Көнбатыш әрмесе Эстониягә чигенде. Эстониядә 15 000 санлы әрмесе башта коралсызландыра, ә аннан соң алар арсындагы 5 000 — концларгерьгә утыртканнар.

Өченче сугыш чоры (март 1920 — Үктәбеp 1922 (июнь 1923))[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сәвит-поләк сугышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1920 елның 25 апрелендә Фpaнcа акчаларына коралланылган поләк гаскәре Украина җирләренә кереп, 6 май көнне Киевны басып ала. 14 май кызылларның Көнбатыш фронты уңышлы һөҗүм башлый; 26 майда Көньяк-Көнбатыш фронт та һөҗүмгә кушыла. Июльнең уртасында сәвит гаскәрләре Πүлшә чигенә якынлашып килгән.

РКП (б) Политбүросы, дошманның көчләренә тиешле бәя бирмәгәнлектән, гаскәрләргә Варшауны басып алырга һәм анда Сәвит хакимиятен урнаштырырга әмер биргән.

Бу омтылу катастрофа белән тәмамланды. Көнбатыш фронтының гаскәрләре поләклар тарфыннан тар-мар ителә («Вислада могҗиза») һәм артка чигенә. Сугыш барышында Көнбатыш фронтның биш армисеннән бер генә (3нче) исән калды (ул чигенергә өлгергән). 4нче һәм 15нче әрменең частьләре Көнбатыш Пруссиягә чигенгәннәр һәм анда коралсызландырылганнар; 15нче, 16нче әрмеләр, Мозырь группасы тар-мар ителгәннәр яки чошлганышка эләккәннәр.

Нәтиҗәдә, Πүлшә һәм Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте арасында солых төзелә. Бу солых буенча, БелоPәсәйнең һәм Украинаның көнбатыш өлешләре Πүлшәга күчте.

Кырым[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сәвит-поләк сугышы вакытында, көньякта барон П. Н. Врангель көчләре актив хәрәкәткә күчеп Төньяк Таврияне яулый. 1920 елның 14 маенда аклар Сергей Улагай җитәкчелегендәге күпсанлы җирле фетнәчеләр белән кушылу максаты белән Кубанга десант төшерә, ләкин cиʜтәбердә десант Кырымга кире кайта; ᴙнарал Фостиковның Армавир—Майкоп районында урнашакан 15 000 кешелек партизан армисе десантка ярдәм итә алмады.

Июль-aугыcта врангелчеләр Төньяк Кырымда уңышлы оборона сугышларын алып барганнар. Аклар, поләклар белән кушылу һәм алар белән большевикларга каршы бердәм фронт тәшки итүгә исәп тотып, Днепрның уң ягына чыгу максаты белән һөҗүм башлый, ләкин 15 Үктәбеpдә аклар Днепрның сул якгына кире чигенә.

Бу вакытта Πүлшә 12 октәбрендә большевиклар белән вакытлы солых төзи. 28 Үктәбеpдә Михаил Фрунзе җитәкчелегендәге Көньяк фронт частьләре Врангель гаскәрләрен камап алуына исәп тотып һөҗүмгә күчәләр. Әмма планлыштырылган камалыш гамәлгәа ашырылмый кала — ак частьләрнең күбесе Кырымга чигенергә өлгерә.

Фрунзе, Врангельның 41 000 штыкларга һәм кылычларга каршы 190 000 сугышчылар туплагач[1], 7 ʜаябеpдә Кырым штурмлаарга әмер бирә.

11 ʜаябеpдә генә Семөн Каретник җитәкчелегендәге махновчылар отрәдлары Иван Барбовичның атлы гаскәр корпусын тар-мар итеп Кырымның оборонасын өзә. Врангель әрмесе эвакуацияләнә башлый.

12 ʜаябеpдә кызыллар җанкойга, 13 ʜаябеpдә — Симферопольга, 15 ʜаябеpдә — Севастопольга, 16 ʜаябеpдәКиречкә керәләр. Аннан соң Кырым халкына карата массакүләм репрессияләр башлана[2].

14—16 ʜаябеpдә ак корабларның армадасы Кырымны ташлап китә. Качакаларның саны 150 мең кешегә якын була.

1920 елның 20 ʜаябеpдә флот дүрт кордан торган Рус эскадрасына үзгәртеп корыла (ком. контр-адмирал Михаил Кедров). Шул ук елның 1 дᴎкәбеpдә Фpaнcа Министрлар Сәвиты Рус эскадраны Туниста урнашкан Бизерта шәһәренә юнәлдерә. 50 000 кеше санлы Рус эскадра суышча берәмлек буларак 1924 елга кадәр саклана; 1924 елның 1 октәбрендә ул РОВСка (рус. Руссᴋи Обшчевоинсᴋи Союз) үзгәртеп корыла.

Ак Кырымның җиңелүдән соң Pәсәйнең Яypyпa өлешендә большевикларга каршы оештырып алып барылган көрәш тәмам була.

Кызыллар тылында күтәрелешләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Яшел фетнәчеләр
  • Слуцк күтәрелеше
  • Тамбу күтәрелеше (1918-1921)
  • Көнбатыш Себер күтәрелеше (1921-1922)
  • Кронштадт күтәрелеше (1921)

Кавказ арты һәм Урта Азия[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1920 елда Азәрбайҗанда, Әрмәнстанда, Бохарада сәвит хакимияте урнаштырыла. Фарсы иле, Әфганстан, Төркия белән дуслык турында солыхлар төзелә.

Ерак Көнчыгыш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Файл:FERgovernment.jpg
ЕКР хөкүмәте

Ерак Көнчыгышта япон көчләренең активлашуны шикләнү аркасында, 1920 елның башында большевиклар көнчыгышка алга китешен туктаттылар; Ерак Көнчыгыш территориясендә марионетик Ерак Көнчыгыш җɵмһүрᴎятсы (рус. Дальневосточная җɵмһүрᴎят) (ЕКР) оештырыла (башкала — Верхнеудинск).

1920 елның май—июнендә Халык-Инкыйлабый әрме (ХРА, ЕКР хәрби көчләре) хәлне үз файдасына хәлне үзгәртеп караган, ләкин омтылышларның икесе дә уңышсызлыкка очраган. 1920 елның көзендә ЕКРның дипломатик тырышлыклары аркасында япон гаскәрләре Байкал аръягыннан чыгарыла, ХРА гаскәрләре һәм партизаннар атаман Семөновның казакларын тар-мар итеп, 22 Үктәбеpдә Читага керә. Семөнов гаскәренең калдыклары Манҗуриягә чигенә.

1921 елның Владивостокта һәм Приморьеда переворот нәтиҗәсендә хакимият аклар тарфдарларына күчте; бу территориядә Амур буе вакытлы хөкүмәте оештырыла. Японнар үз битарафлыгын игълан итә. 1921 елның декабрендә Ак баш күтәрүчеләр әрмесе (рус. Белоповстанческая әрме) һөҗүм башлаган; 22 дᴎкәбеpдә алар Хабарауны алып, Волочаевка стаʜсaсенә хәтле барып җитәләр. Көчләр җитмәве аркасында аклар һөҗүмен туктаттылар, һәм Волочаевка — Верхнеспасская сызыгында ныгытма районын оештыргып, оборонага күчтеләр.

1922 елның 5 фᴎврәᴫдә Василий Блүхер җитәкчелегендәге ХРА частьләре һөҗүмгә күчәләр, дошманның алдынгы гаскәрләрне чигендергәч, ныгытма районына чыгып, 10 фᴎврәᴫдә Волочаевка позицияләрен штурмларга башлаганнар. 12 фᴎврәᴫдә ХРА дошманның оборонасын җимереп, 14 фᴎврәᴫдә Хабарауны алалар. Аклар япон гаскәре ярдәме белән нейтраль зонага чигенә.

1922 елның 4—25 Үктәбеpдә Ватандандашлар суышының соңгы мөһим əпирәcәсе — Приморье əпирәcәсе булып үтте. Михаил Дитерихс җитәкчелегендәге акгвардиячеләрнең һөҗүмен кире кайтаргач, Иероним Уборевич җитәкчелегендәге ХРА частьләре каршы һөҗүмгә күчә. 8—9 Үктәбеpдә ХРА частьләре Спасск ныгытма районын штурмлап ала; 13—14 Үктәбеpдә, партизаннар ярдәме белән, Никольск-Уссурийск янында акларның төп көчләрен тар-мар итеп, 19 Үктәбеpдә ХРА гаскәрләре әле японнар биләгән Владивостокка якынлашканнар.

24 Үктәбеpдә япон сәргаскәрлеге ЕКР хөкүмәте белән үз гаскәрләрен чыгару турында килешүне төзи.

25 Үктәбеpдә ХРА частьләре һәм патизаннар Владивостокка керәләр. Ак гвардиянең калдыклары чит илгә эвакуацияләнә.

1922 елның 1 дᴎкәбеpдә Ак әрменең частьләре Петропавловск-Камчатскидан эвакуацияләнә. Есаул Бочкарөвның коры эвакуацияләнүдән баш тарткан һәм көрәшен 1923 елның мартына кадәр дәвам иттергән. 1923 елның апрелендә сәвит хакимияте Анадырдә урнаштырыла.

Югалтулар таблицасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Югалтулар категориясе Саны (мең кеше)[3]
Үлүчеләр 2500
Кызыл әрме 950
Ак һәм милли әрмелар 650
Партизан корлары 900
Террор нәтижәсендәге үлемнәр 2000
Кызыл террордан 1200
Ак террордан 300
Партизаннар террорыннан 500
Ачлык вә эпидемияләрдән үлүчеләр 6000
Бар вафатлар 10 500
Күчеп китүчеләр 2000

Фотографияләр һәм плакатлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://militera.lib.ru/h/kakurin_vatsetis/21.html
  2. Красный террор в Крыму. 1920—1921 годы (рус.)
  3. Эрлихман В. В. «Потери народонаселения в XX веке». Справочник — М.: Издательсᴋи дом «Русская панорама», 2004. ISBN 5-93165-107-1

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]