Сызран

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
(Сызрань битеннән юнәлтелде)
Моңа күчү: навигация, эзләү
Сызран
Сызрань - Центр города.jpg
Сызран (Русия)
Сызран
Сызран (Самар өлкәсе)
Сызран
Байрак Герб
Байрак Герб
Ил Русия
Регион Самар өлкәсе
Шәһәр бүлгесе Сызран
Координатлар 53°10′00″ т. к. 48°28′00″ кч. о.HGЯO
Башлык Николай Михайлович Лядин[d]
Нигезләнгән 1683
Мәйдан 85 км²
Мәркәз биеклеге 50 м
Халык саны 178 773 кеше
Сәгать кушагы UTC+4
Телефон коды +7 8464
почта индекслары 446000
Автомобиль коды 63, 163
Рәсми сайт nvkb.ru

Сызран (рус. Сызрань) — Русиянең Самар өлкәсе территориясендә урнашкан шәһәр, Сызран районының үзәге (район эченә керми).

Халык саны — 178 773 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 179 581 кеше.[1]

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сызран Идел елгасының (Сарытау сусаклагычының) уң ярында, Сызранка елгасы тамагында, Самардан Идел агымы буенча 137 километр түбәнрәк урнаша. Куйбышев тимер юлының Сызрань I станциясе (СамарСызраньПенза сызыгы). Шәһәр аша М5 «Урал» (МәскәүРәзәнПензаСамарУфаЧиләбе), А151 (ЧуелКанашСембер — Сызран), Р227 (Сызран — Шигоны — Усолье), Р228 (Сызран — СарытауВолгоград) автоюллар баралар.

Төмәннән эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)
Ульяновск ~ 135 км. Казан ~ 378 км. Тольятти ~ 127 км.
Пенза ~ 253 км
Җилләр розасы
Самар ~ 191 км
Саратов ~ 316 км. Балаково ~ 160 км. Казакстан байрагы Уральск ~ 437 км.

Сәгать поясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

Сызран халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сызран климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Уртача температура, °C −8,9 −9,7 −3,9 6,7 13,7 18,8 20,5 18,1 12,8 6,0 −2,6 −7,9 5,4
Чыганак: NASA. База данных RETScreen

Исемнең килеп чыгышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр исеме татар «сыза» сүзеннән + «-ран» (чуаш телендә чыгыш килеше күрсәткече) кушымчадан килеп чыккан.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сызран 1683 елда воевода Григорий Козловский тарафыннан крепость буларак нигезләнә.

1717 елданӘстерхан губернасы составында, 1728 елданКазан губернасының Синбир провинциясе составында. 1780 елда Сызранга шәһәр һәм өяз үзәге статусы бирелә.

1856 елда Сызран шәһәрендә 10 чиркәү, 2907 йорт һәм 361 лавка (кибет) булган.

1874 елда Моршанск-Сызран тимер юл сызыгы Батраки (Сызран янында) кадәр төзелә; 1876 һәм 1898 елларда Сызран янында тагын ике тимер юл (Самар-Ырынбур һәм Мәскәү-Казан сызыклары) төзелә. 1880 елда Сызран янында Александр II исемле Идел аша күпере ачыла (совет чорында исеме Сызран күперенә үзгәртелә).

1906 елда Сызран янгыннан зыян күрә; янгын тарафыннан 3 540 йорт, шул исәптә 6 чиркәү һәм монастырь бетерелә.

1928 елданУрта Идел өлкәсе (крае) составында, 1928—1930 елларда аның Сызран бүлгесе үзәге. 1938 елдан Сызран районы үзәге булып тора. 1920-1930 елларда Сызранда ГЭС (1929) һәм Кашпир сәверташ комбинаты (1932) төзелә, Суран нефтепромыселы барлыкка килә (1937), тегү һәм мибел фабрикалары (1935), азык концентратлары заводы (1936) ачыла.

Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәрдә локомотив һәм нефть эшкәртү заводлары барлыкка киләләр; Шуның өстенә, Сызранга вакытлыча кайбер ССРБ министрлыклары эвакуацияләнләр.[2]

1942 елда Батраки, Правая Волга, Первомайск штб-лары һәм Костычи авылы нигезендә Сызранның Октябрь районы барлыкка килә. 1956 елда ул Октябрьск шәһәренә үзгәртеп корыла.

Сугыштан соңгы периодта Сызранда машиналар төзү, нефтехимия, химия, энергетик, җиңел, агач эшкәртү һәм азык-төлек сәнәгатьләре зур үскәннәр. 1997 елда шәһәр составына Новокашпирский штб-ы кертелә.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1856[3] 1897[4] 1913[3] 1926[3] 1931[3] 1939[3] 1959[5] 1970[6] 1979[7] 1989[8] 2002[9] 2010[10]
~17 800 32 383 ~43 600 ~48 800 ~55 300 ~77 900 148 391 173 347 178 498 174 335 188 107 178 773

Милли состав[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Милләт 2002[11] 2010[12]
руслар 83,7% 89,2%
татарлар 4,2% 5,3%
мордва 2,1% 1,0%
украиннар 2,0% 1,1%

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Нефть эшкәртү, нефтехимия, химия сәнәгатенең ширкәтләре; турбиналар төзү заводы, «Сызраньсельмаш» заводы.

мибел фабрикасы. "Волна" тегү берләшмәсе. Азык концентратлары заводы, һ.б.

Югары уку йортлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Самар дәүләт икътисади университиетының филиалы
  • Сызаран хәрби авиация очучылар училищесы
  • Самар дәүләт техника университиетының филиалы

Танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Галерея[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шулай ук карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  2. http://www.sgubern.ru/journal/article.php?AID=2409&ID=2376&GEO=1224
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 http://www.mojgorod.ru/samarsk_obl/samara/index.html
  4. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1379
  5. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  6. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  7. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  8. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  9. 2002 елгы Бөтенрусия җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  10. Өземтә китерү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок gks.ru не указан текст
  11. 2002 ел сан алу базасы
  12. Национальный+состав+населения+Самарской области 2010

Тышкы сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]