Төмән

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
(Төмән шәһәре битеннән юнәлтелде)
Моңа күчү: навигация, эзләү
Төмән
Крестовоздвиженская церковь (Тюмень)-2.jpg
Байрак Герб
Flag of Tyumen (Tyumen oblast).png Coat of Arms of Tyumen (Tyumen oblast) (2005).png
Ил
Русия
Федерация субъекты
Төмән өлкәсе
Эчке бүленеш
4 район
Нигезләнде
Халык саны
581 758 кеше
Сәгать поясы
Телефон коды
+7 3452
Почта индексы
625000
Автомобиль коды
72
Рәсми сайт
Төмән (Россия)
Red pog.png
Төмән (Төмән өлкәсе )
Red pog.png

Төмән (рус. Тюмень) — Русиядәге шәһәр, Төмән өлкәсенең һәм шушы өлкәнең Төмән районының үзәге. XIII гасырда татарлар Чыңгы-Тура шәһәренә нигез сала, XVI гасырда кала - Алтын Урданың Төмән олысының башкаласы. Алтын Урдада Туктамыш хан идарә иткән чорда шәһәргә Төмән исеме бирелә. 1495 елда эчке низаг нәтиҗәсендә Чыңгы Тура башкала вазифасын югалта, Мөхәммәд Тайбуга үз ирәген Кашлык - Себер каласына күчерә. 1585 елда урыс илбасары Ермак Чыңгы Тура- Төмәнне яндырып басып ала һәм 1586 елда урыс ныгытмасына нигез сала.

20 гасырда борынгы татар шәһәре Чыңгы Тура урынында "Төмән" дигән стадион төзелгән, нәтиҗәдә мәдәни катлам кайтусыз югалган.

Халык саны — 581 758 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 604 665 кеше.[1]

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Көнбатыш Себердә, Түре елгасы (Тубыл кушылдыгы) буенда урнашкан. Пристань, Свердловск тимер юлының төене, «Рощино» халыкара аэропорты бар. Мәскәүгә хәтле 1725 км. Халык исәбе 581 758 кеше (2010).

Төмәннән эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)
Туринск ~ 178 км
Ирбет ~ 182 км
Ханты-Мансийск ~ 672 км
Тәүде ~ 136 км
Тубыл ~ 246 км
Тугылым ~ 63 км
Екатеринбург ~ 328 км
Мәскәү ~ 2121 км
Җилләр розасы
Омск ~ 632 км
Новосибирск ~ 1300 км
Чиләбе ~ 410 км Корган ~ 203 км Ялутор ~ 203 км

Сәгать кушагы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Екатеринбург вакыты

Төмән Екатеринбург вакыты (Yekaterinʙurg Time Zone, YEKT) сәгать кушагында урнашкан. UTC белән аермасы +5:00 сәгать тәшкил итә. Мәскәү вакыты белән аермасы +2 сәгатьне тәшкил итә һәм Русиядә MSK+2 итеп күрсәтелә.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төмән климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 4,0 8,6 17,2 30,7 34,9 36,2 37,5 37,4 31,2 24,1 12,8 6,0 37,5
Уртача максимум, °C −10,8 −8,1 −0,1 9,2 17,5 23,2 24,3 21,2 14,7 7,3 −3,6 −9,2 7,1
Уртача температура, °C −14,7 −13,1 −5,2 4,0 11,2 17,1 18,8 15,8 9,8 3,1 −6,6 −13,1 2,2
Уртача минимум, °C −18,9 −17,8 −10,3 −1,1 5,5 11,3 13,6 11,1 5,5 −0,3 −10,2 −16,6 −2,4
Абсолют минимум, °C −46 −43 −37,8 −23,9 −9 −2,8 2,8 −0,1 −7 −26,1 −37,5 −46,1 −46,1
Явым-төшем нормасы, мм 24 14 16 23 45 55 87 60 56 39 33 26 478

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1840[2] 1856[3] 1897[4] 1913[3] 1926[3] 1931[3] 1939[3] 1959[5] 1970[6] 1979[7] 1989[8] 2002[9] 2010[10]
9 632 ~11 200 29 500 ~39 200 ~50 300 ~58 000 ~79 200 150 195 268 526 358 992 476 869 510 710 581 758

Милли состав (2002): урыслар — 83,1%, татарлар — 5,6%, украиннар — 2,0%.[11]

Эчке бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Үзәк районы
  • Ленин районы
  • Калинин районы
  • Көнчыгыш районы

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Машина төзелеше һәм металл эшкәртү (суднолар, приборлар, станоклар ясау, «Нефтемаш» һ.б.), агач эшкәртү, җиңел, азык-төлек сәнәгате үскән. Төмәнне нефтьүткәргечләр кисеп үтә.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  2. Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 http://www.mojgorod.ru/tjumensk_obl/tjumen/
  4. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1583
  5. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  6. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  7. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  8. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  9. 2002 елгы Бөтенрусия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  10. Өземтә китерү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок gks.ru не указан текст
  11. 2002 ел сан алу базасы