Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музее

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музее latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Чаллы
тарих-туган якны
өйрәнү музее
Музей эмблемасы
Музей эмблемасы
Нигезләү датасы 1972
Урын Яр Чаллы байрагы Чаллы, Комсомол районы,
ГЭС бистәсе, Гидротөзүчеләр урамы, 16
Директор Рәйсә Вәли кызы Булатова
Сайт http://www.museum.ru/m1301
istoriko_kraevedcheskiy_muzey

Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музее, 1972-2014 елларда Чаллы шәһәр тарихы музее, ингл. Naberezhnye Chelny History Museum, рус. Историко-краеведческий музей г. Набережные ЧелныТатарстан АССР (1991 елдан Татарстан)ның Яр Чаллы шәһәрендә 1973 елдан эшләп килүче, дәүләт карамагындагы муниципаль мөхтәриятле мәдәният оешмасы (музей).

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Музей бинасы

Бина[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

«Чаллы» кинотеатры үзе дә тарихи бина — шәһәрдә төзелгән беренче кинотеатр була.
2005 елда башланган үзгәртеп кору максатына 28 239 000 сум (2008 елгы бәяләрдә) сарыф ителә. Ремонтка, экспозиция урнаштыруга Чаллы шәһәр хакимияте, «КамАЗ», «Расстал» АҖ ярдәм иткән. «Евростиль» ЧҖҖ эшләгән.
Бинаны ачу тантанасында Илдар Халиков[2], Олег Морозов [3], Сергей Когогин[4] һ.б. катнаша.

  • Музейның мәйданы 1 820 м².
  • Музей фондындагы экспонатлар саны 51 меңнән артык (2016 ел)[5]

Күргәзмәләр һәм тупланмалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Палеонтология. Чулман буеның тереклек дөньясы.
  • Археология. Идел буе Болгары.
  • Край халыклары этнографиясе.
  • «Алтын келәт» (нумизматика, бизәнгечләр).
  • XIX–XX гасырларда шәһәр тарихы.
  • Бөек Ватан сугышында, Әфганстанда һәм Чечняда сугыш хәрәкәтләрендә чаллыларның катнашуы.
  • XX гасырның 50-60 нчы елларында Яр Чаллы. Чулманны бүү, Түбән Кама ГЭСы төзелү
  • Радиоостаханә. Яр Чаллыда радиоэш барлыкка килү тарихы.
  • КамАЗ һәм шәһәр: тарих һәм хәзерге заман.
  • Экология һәм табигатьне саклау.

Кызыклы тупланмалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Нумизматика тупанмасы (5000 берәмлек).
  • Хайваннар һәм кошларның таксидермик сыннары тупланмасы (94 данә).
  • XIX гасыр ахыры көмеш тәңкәләре белән бизәлгән чуаш туй күлмәге.
  • XIX гасыр ахыры – XX гасыр башы борынгы өй җиһазы .
  • XIX гасыр ахырында эшләнгән идәндә басып торучы сәгать.
  • XX гасыр башы граммофоны.
  • XVIII-XIX гасыр хатын-кыз бизәнү әйберләре.
  • С.И. Хәсәншин бүләк иткән радиоалгычлар тупланмасы (223 данә).
  • Сынлы сәнгать, графика әсәрләре (300 берәмлек).
  • Чаллы һәм КамАЗ турында значоклар һәм истәлек медальләре.

Эскпонатлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Борынгы чор[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Кабиләчелек чорында ук Чаллы җирләрендә кешеләр яшәгәнен раслаучы корал калдыклары (таш пычаклар, кыргычлар, сөңге очлыгы, савыт-саба).
  • Бура мәдәнияте чоры экспонатлары биредә Бура мәдәнияте вәкилләре яшәгәнлеккә ишарә ясый: кешеләрне бура кебек итеп бүрәнәләр белән эчтән төрелгән чокырга кырын яткырып («эмбрион» позасында), киендереп, янына корал, бизәнү әйберләре куеп җирләгәннәр.
  • Болгар чорына караган бизәнү әйберләре, эш һәм сугыш кораллары, балчыктан ясалган савыт-саба, металлдан сугылган тәңкәләр (дирхәмнәр, пуллар һ.б.).

Чаллының оешу тарихы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чаллының Мирхуҗи мулла башлангычы белән 1172 елда төзелгәнлеге турында әйтелгән Бәхши Иманның Муса бине Хәлил язып калдырган чыганакларга[6] нигезләнеп, иҗат иткән «Җәгафәр тарихы» (1680) дигән кулъязмасыннан бер өзекнең күчерелмәсе диварга беркетелгән. Янәшәдә Чаллыга кешеләр 1626 елда гына Чулман аръягыннан Трёхсвятское авылыннан (хәзерге Алабуга шәһәре) килеп утыруын раслаучы язмалар, карталар урнаштырылган. Торак пункт башта «Челнинский починок», аннан «Мысовые Челны», «Бережные Челны», ниһаять, «Набережные Челны» (тат. Яр Чаллы) атамасын алган дип күрсәтелә.

  • Татар ызбасы күренеше.
  • Чаллы пристане тарихы турында тарихи документлар аның XVIII гасыр башында эшли башлаганын раслый.
  • Татар өе күренеше.
  • Октябрь инкыйлабыннан соң Совет хөкүмәте кабул иткән «Тынычлык турында» һәм «Җир турында» декретларның урыс телендә һәм татар телендә (гарәп графикасында) язылган күчермәләре.

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

Әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Амур Фәләх. Чал тарихлы Чаллы. «Мәйдан», 2008 ел, № 7.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. УрысВикипедия мәгълүматы
  2. Илдар Халиков - 2006-2010 елларда Чаллы шәһәр хакиме
  3. Олег Морозов - 2007-2011 елларда РФ Дәүләт думасы рәисе урынбасары
  4. Сергей Когогин - 2002 елдан «КамАЗ» ААҖ генераль директоры, 2004 елдан ТР Дәүләт шурасы депутаты
  5. Музей турында www.s-nip.ru интернет-порталы материаллары буенча
  6. Болгар җирендә эзләнүләр вакытында табылган дигән версия әйтелә
Яр Чаллының истәлекле урыннары
Чаллы туграсы